ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ก็เป็นอันมีอยู่เอง อีกประการหนึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ความเกิดขึ้นแห่งอวิชชาย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งอาสวะดังนี้ ก็แล ธรรมทั้งหลายมีโสกะเป็นต้นนั้น ก็ย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งอาสวะ ข้อนี้มีอย่างไร ? อันดับแรก ในกรณีที่พลัดพรากจากวัตถุกาม โสกะก็เป็นอันเกิดขึ้นเพราะกามาสวะ ดังพระบาลีว่า
ตสฺสุ เจ กามยานสฺสุ ขปฺปย สลลวิทฺธิโน รูปติ.
หากว่าเมื่อชนผู้นั้นเกิดความพอใจรักใคร่กามเหล่าใดอยู่ กามเหล่านั้นมาพรากไปเสียไซร้ เขาย่อมโศกาดุจลูกศรเสียบ
และดังพระบาลีว่า กามโต ชายตี โสโก ความโศกย่อมเกิดแต่กาม” ดังนี้
ธรรมทั้งหลายมีโสกะเป็นต้นทั้งปวงนั้นย่อมเป็นธรรมเกิดขึ้นเพราะทิฏฐาสวะด้วย ดังพระบาลีว่า “ตสฺส อหํรูปิ อุปปเย โทมนสฺสุปายาสา โสเก ปริเทวะ ทุกฺขะ โทมนสฺสและอุปายาส ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น ผู้ยืนกราน (ด้วยทิฏฐิ) ว่า เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา” เพราะความที่รูปแปรผันและเปลี่ยนแปลงไป” ดังนี้เป็นต้น
อนึ่ง ธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นเพราะความเกิดขึ้นแห่งทิฏฐาสวะได้ฉันใด ก็ย่อมเกิดขึ้นเพราะความเกิดขึ้นแห่งภวาสวะก็ได้ฉันนั้น ดังพระบาลีว่า “แม้เทวดาเหล่านั้นใด ผู้อายุยืน ผิวพรรณงาม มากไปด้วยความสุข สถิตอยู่ในวิมานอันสูงตลอดกาลยาวนาน แม้เทวดาเหล่านั้น ได้ฟังธรรมเทศนาของตถาคตแล้ว ยังต้อง (คือรู้จัก) กลัวสะดุ้งใจ สลดใจ” (ธรรมเหล่านั้นเกิดแก่เทวดาทั้งหลาย เพราะความเกิดขึ้นแห่งภวาสวะ) ดังความโศกเป็นต้นเกิดแก่เทวดาทั้งหลายผู้มีอารมณ์ยืดคง เพราะเห็นปุพพนิมิต ๕ ฉะนั้น
อนึ่ง ธรรมเหล่านั้นเกิดเพราะความเกิดขึ้นแห่งภวาสวะได้ฉันใด ก็ย่อมเกิดเพราะความเกิดขึ้นแห่งอวิชชาสวะก็ได้ฉันนั้น ดังพระบาลีว่า “ภิกษุทั้งหลาย คนเขลาคนนั้นแล ย่อมได้เสวยทุกข์โทมนัส ๓ ประการในทิฏฐิธรรมนี้แหละ” ดังนี้เป็นต้น