ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ก็แล เหตุใด เมื่อชาติไม่มีอยู่ ขึ้นชื่อว่าชราและมรณะ หรือธรรมทั้งหลายมีโสกะเป็นต้นก็ย่อมไม่มี แต่เมื่อชาติมีอยู่ ชรามรณะและธรรมทั้งหลายมีโสกะเป็นต้นที่เนื่องกับความแก่ ความตาย (ของตน) ก็ย่อมมีแก่คนเหล่านั้นผู้ถูกทุกขธรรมกล่าว คือชรามรณะต้องเอาบ้าง ที่ไม่เนื่อง (กับความแก่ความตายของตน) ก็ย่อมมีแก่คนเหล่านั้นผู้ถูกทุกขธรรมนั้น ๆ (มีญาติตายเป็นต้น) กระทบเอาบ้าง เพราะเหตุนั้น แม้ชาตินี้ก็พึงทราบว่า เป็นปัจจัยแก่ชรามรณะและแก่ธรรมทั้งหลายมีโสกะเป็นต้นด้วย อันชาตินั้นเป็นปัจจัยอย่างเดียวโดยเป็นปัจจัยยอด คืออุปนิสสยปัจจัยเท่านั้นแล
นี่เป็นกถาอย่างพิสดารในบททั้งหลายมีบทว่า ภวปจฺจยา ชาติ เป็นต้น
[๖๕๒] ก็เหตุใด ในปฏิจจสมุปบาทเทศนานี้ ปกิณณกธรรมมีโสกะเป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในเบื้องปลาย เหตุนั้น อวิชชาที่ตรัสไว้ในเบื้องต้นแห่งภวจักรนั้นว่า “อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา” ดังนี้ อวิชชานั้นก็เป็นไป (คือมีได้) เพราะโสกะเป็นต้น (นั่นเอง)
อันว่าวงจักรนี้ บัณฑิต พึงทราบว่า มีเบื้องต้นไม่ปรากฏ ปราศจากบุคคลผู้สร้างและบุคคลผู้เสวย (ผล) ว่างเปล่า โดยสูญญตา ๑๒ ประการ ย่อมหมุนไปเสมอเป็นเนืองนิตย์ (จนกว่าจะบรรลุเป็นพระอรหันต์)
หากมีคำปุจฉาว่า “ก็ในปฏิจจสมุปบาทเทศนานี้ อวิชชามีได้เพราะโสกะเป็นต้นอย่างไร วงจักรนี้มีเบื้องต้นไม่ปรากฏอย่างไร ปราศจากบุคคลผู้สร้างและบุคคลผู้เสวย (ผล) อย่างไร ว่างเปล่าโดยสูญญตา ๑๒ ประการอย่างไร” ดังนี้ไซร้
คำวิสัชนาพึงมีว่า “ก็ในปฏิจจสมุปบาทธรรมทั้งหลายนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสย่อมมีแก่บุคคลผู้ยังไม่พรากจากอวิชชาอันปริเทวะเล่าก็ย่อมมีแก่บุคคลผู้หลง เพราะเหตุนั้นประการแรก เมื่อธรรมมีโสกะเป็นต้นเหล่านั้น เป็นไปแล้วอวิชชา