ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ก็กำหนัดยินดีในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัดยินดีและเป็นปัจจัยแก่อุปาทานด้วย อุปาทานเล่าก็ถือมั่นในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความถือมั่นและเป็นปัจจัยแก่ภพด้วย ภพเล่าก็พล่านไปในคติต่าง ๆ และเป็นปัจจัยแก่ชาติด้วย ชาติเล่าก็ยังขันธ์ทั้งหลายให้เกิดและเพราะเป็นไปโดยเป็นอาการเกิดขึ้นแห่งขันธ์ทั้งหลายนั้น จึงเป็นปัจจัยแก่ชรามรณะด้วย ชรามรณะเล่าก็ครอบเอาความงอมและความแตกแห่งขันธ์ทั้งหลายไว้ และเป็นปัจจัยเพื่อความปรากฏขึ้นในภพอื่น เพราะเป็นที่ตั้ง (คือเป็นเหตุ) แห่งปกิณณทุกข์มีโสกะเป็นต้น เหตุนั้น ภวจักรนี้ บัณฑิตพึงทราบแม้โดยกิจ คือความเป็นไปโดยหน้าที่ ๒ ในบททั้งปวงตามควร
[๖๕๗] อีกข้อหนึ่ง เหตุใด ในบทเหล่านี้ บทว่า “สังขารมีเพราะปัจจัยคืออวิชชา” นี้เป็นเครื่องกั้น (คือปฏิเสธ) ความเห็นว่ามีผู้สร้าง บทว่า “วิญญาณมีเพราะปัจจัยคือสังขาร” เป็นเครื่องกั้นความเห็นว่า อัตตาเคลื่อนที่ได้ บทว่า “นามรูปมีเพราะวิญญาณ” เป็นเครื่องกั้นมณฑญา (ความสำคัญว่าเป็นก้อน) เพราะแสดงความแตกได้แห่งวัตถุที่คนเขลากำหนดเอา (เอง) ว่า เป็นอัตตา บทว่า “สฬายตนะมีเพราะปัจจัยคือนามรูป” เป็นต้น เป็นเครื่องกั้นความเห็น (ผิด ต่าง ๆ) มีเห็นว่า อัตตาเห็น ฯลฯ อัตตารู้สึก อัตตาสัมผัส อัตตาเสวย (เวทนา) อัตตาอยาก อัตตาถือมั่น อัตตาเป็น อัตตาเกิด อัตตาแก่ อัตตาตาย ดังนี้เป็นต้น เหตุนั้น ภวจักรนั้น บัณฑิตพึงทราบแม้โดยเป็นเครื่องกั้นความเห็นผิดตามควร
[๖๕๘] อีกข้อหนึ่ง เหตุใด ในองค์เหล่านี้ อวิชชาอุปมาเหมือนคนบอดเพราะไม่เห็นธรรมทั้งหลายทั้งโดยลักษณะประจำตัว (ของธรรมนั้น ๆ)ทั้งโดยสามัญลักษณะ สังขารอันมีเพราะปัจจัยคืออวิชชา เหมือนการก้าวพลาดของคนบอด วิญญาณอันมีเพราะปัจจัยคือสังขาร เหมือนการหกล้มของคนก้าวพลาด นามรูปอันมีเพราะปัจจัยคือวิญญาณ เหมือนความเกิดเป็นแผลฝีขึ้นแห่งคนหกล้ม สฬายตนะอันมีเพราะปัจจัยคือนามรูป เหมือนต่อม (หัวฝีอันเกิดขึ้นเพื่อให้) ฝีแตก ผัสสะอันมีเพราะ