คัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ

อธิบายคำเริ่มคัมภีร์

ใจความ ๕ ประการ

๑. พระอนุรุทธาจารย์ผู้ปรารถนาประพันธ์คัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ ได้กล่าวคาถาแรกในเบื้องต้นของคัมภีร์ เพื่อแสดงใจความสำคัญ ๕ ประการพร้อมทั้งประโยชน์

ส่วนที่เรียกว่าเป็นใจความ ๕ ประการ คือ การนบไหว้พระรัตนตรัย เนื้อหาของคัมภีร์ ลักษณะการรจนาคัมภีร์ ชื่อคัมภีร์ และจุดมุ่งหมายของการรจนาคัมภีร์

การนบไหว้พระรัตนตรัย เป็นการแสดงความเคารพนบน้อมในพระรัตนตรัย ซึ่งท่าน[พระอนุรุทธาจารย์]ได้แสดงด้วยคำว่า สมฺมาสมฺพุทฺธมุตฺตํ สถตฺสมฺมคุณุตฺตมํ อภิวาที (ข้าพเจ้าขออภิวาทพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง ไม่มีใครเปรียบ พร้อมทั้งพระสัทธรรมและหมู่สงฆ์ผู้สูงสุดแล้ว)

เนื้อหาของคัมภีร์ คือ เนื้อความตามอรรถของพระอภิธรรม ๔ ประการ[ได้แก่ จิต เจตสิก รูป และนิพพาน] เป็นเนื้อหาสาระทั้งหมดที่กล่าวอยู่ในคัมภีร์ทั้งฉบับ ซึ่งท่านได้แสดงด้วย อภิธมฺมมตฺถ ศัพท์ในบทว่า อภิธมฺมตสงฺคหํ

(๑) ในคัมภีร์วิภาวินีกล่าวว่า “พระอนุรุทธาจารย์แสดงเนื้อหาของคัมภีร์ด้วยบทว่า อภิธมฺมมุตฺลสงฺคหํ” โดยถือว่า “การประมวลก็เป็นเนื้อหาเช่นกัน” ข้อความนั้นไม่งาม เพราะการประมวลไม่ใช่สาระสำคัญไม่ควรจัดเป็นเนื้อหาของคัมภีร์

[การตัดค้านความเห็นของคัมภีร์อภิธัมมัตถวิภาวินีที่แต่งโดยพระสุมังคลาจารย์ ในคัมภีร์นี้ใช้ชื่อย่อว่า คัมภีร์วิภาวินี จำแนกออกเป็น ๒ ลักษณะ คือ

- คัดค้านว่าผิดหลักภาษาหรือหลักธรรม กล่าวไว้ด้วยคำว่า ตํ น ยุตฺตํ, ตํ น ยุชฺชติ (ข้อความนั้นไม่สมควร)

- ไม่คัดค้านว่าผิด แต่เห็นว่าเข้าใจยากหรือไม่เป็นที่นิยมตามหลักภาษาทั่วไป กล่าวไว้ด้วยคำว่า ตํ น สุทฺทรํ (ข้อความนั้นไม่งาม)]