ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
เมื่อเนื้อหาของคัมภีร์ ลักษณะการรจนาคัมภีร์ และจุดมุ่งหมายของการรจนาคัมภีร์ ปรากฏอยู่ในเบื้องแรก ความอุตสาหะในการสดับคัมภีร์ย่อมเกิดแก่นักศึกษาทั้งหลาย การแสดงเนื้อหาของคัมภีร์เบื้องต้นจึงเป็นไปเพื่อก่อให้เกิดความอุตสาหะ ส่วนการแสดงชื่อคัมภีร์ย่อมเป็นไปเพื่อความสะดวกในการเรียกชื่อ
ทั้งหมดนี้เป็นการแสดงใจความในคาถาแรก
คำอธิบายอรรถของบท มีดังต่อไปนี้
คำว่า สัมมาสัมพุทธะ คือ ผู้ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง
ในบทว่า สมฺมาสมฺพุทฺโธ นี้ สมฺมา ศัพท์เป็นบทกับบทที่เป็นไปในอรรถว่า ชอบ [ถูกต้อง] ซึ่งเป็นการแสดงว่า กิริยาการรู้แจ้ง[ของพระพุทธเจ้า]มีปกติแผ่ไปทั่วในเนยยธรรมที่พึงรู้ ดังปรากฏในคัมภีร์อรรถกถาว่า
ตถา หิ ปเทสญาณ จิตา ปเจกพุทธคาทโย อตุตโต วิสเย เอว อวิรีตํ พุทธมนฺติ. อวิสเย ปน อนฺญาตาร ปวิฏฺฐา วิย โหนฺติ.
“พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระอรหันต์ผู้ดำรงอยู่ในญาณบางส่วนแล้ว ย่อมรู้แจ้งโดยชอบในวิสัยของตน ส่วนในอารมณ์อื่นมีวิสัยก็เหมือนเข้าไปในที่มืด”
วิสัยของพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระอรหันต์มีน้อยเมื่อเทียบกับวิสัยของพระสัพพัญญู เหมือนดั่งอากาศในอุ้งมือมีจำนวนน้อยเมื่อเทียบกับอากาศในท้องฟ้า ความจริงพระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอรหันต์ไม่สามารถหยั่งรู้ธรรมมีผัสสะ (สภาวะกระทบอารมณ์) เป็นต้น โดยประการทั้งหมด แต่ธรรมที่พระสัพพัญญูไม่ทรงรู้แจ้งชัดย่อมไม่มี เพราะพระองค์ทรงหยั่งเห็นธรรมอันเป็นไปในกาล ๓ และพ้นจากกาล (นิพพานและบัญญัติ) ในสังสารวัฏอันไม่ปรากฏเบื้องต้นและในโลกธาตุอันหาที่สุดมิได้ ทรงทราบถ้วนทั้งหมดดังแก้วมณีในพระหัตถ์ สมจริงดังสากาว่า