ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
ในคำว่า อภิธัมมตสงฺคหํ (คัมภีร์ประมวลความในพระอภิธรรม) คำว่า อภิธัมมตะ คือ เนื้อความที่ตรัสไว้ในพระอภิธรรม
คำว่า อภิธัมมตสงฺคหะ คือ คัมภีร์เป็นที่ประมวลความในพระอภิธรรม
อีกนัยหนึ่ง อภิธัมมตสงฺคหะ คือ คัมภีร์ที่ใช้ประมวลความในพระอภิธรรม
คำว่า “ประมวล” หมายความว่า ย่อเอาไว้ คือกล่าวโดยย่อ
[คำว่า อภิธัมมตสงฺคห มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- คัมภีร์เป็นที่ประมวลความในพระอภิธรรม = สงฺคุยฺยนฺติ เอตถาติ สงฺคโห, อภิธัมมุตตานํ สงฺคโห อภิธัมมุตตสงฺคโห (ลง อ ปัจจัยท้าย สงฺคห ศัพท์ในอธิกรณสาธนะ)
- คัมภีร์ที่ใช้ประมวลความในพระอภิธรรม = สงฺคุยฺยนฺติ เอเตนาติ สงฺคโห, อภิธัมมุตตานํ สงฺคโห อภิธัมมุตตสงฺคโห (ลง อ ปัจจัยท้าย สงฺคห ศัพท์ในกรณสาธนะ)]
คำว่า “ในพระอภิธรรม” นี้ คำว่า อภิธรรม คือ ธรรมอันยิ่งกว่าพระสูตร
อีกนัยหนึ่ง อภิธรรม คือ ธรรมอันพิเศษ[กว่าพระสูตร]
[คำว่า อภิธรรม มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- ธรรมอันยิ่งใหญ่ = อภิ อติรกฺโก ธมฺโม อภิธมฺโม (อภิ อุปสรรคมีอรรถว่า ยิ่ง)
- ธรรมอันพิเศษ = อภิ วิเสโส ธมฺโม อภิธมฺโม (อภิ อุปสรรคมีอรรถว่า พิเศษ)]
คำว่า ธรรม หมายถึงพระบาลีทั้งสองส่วน[คือพระสูตรและพระอภิธรรม]นอกจากพระวินัย ดังพระพุทธวจนะว่า
โย โว อานนฺท มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถา.
“ดูกรอานนท์ ตถาคตได้แสดงธรรมและวินัยไว้แล้ว ธรรมและวินัยนั้นจะเป็นศาสดาของพวกเธอเมื่อตถาคตล่วงไป”