ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
สภาวสัจจะ คือ ธรรมมีกุศลเป็นต้นดังจำแนกไว้ในพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์มีธรรมสังคณีเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นไม่หลอกลวงผู้ที่เชื่อถือว่ากุศลธรรมมีอยู่ สุขเวทนามีอยู่ เพราะมีอยู่จริงโดยสภาวะ แต่เมื่อกล่าวโดยอริยสัจจะ สภาวสัจจะบางอย่างก็ไม่เป็นสัจจะบ้าง
ดังจะกล่าวโดยพิสดาร พระผู้มีพระภาคตรัสเวทนาไว้ว่า “อุปฺปาทาเย เวทนา สุขา ทุกฺขา อถทุกฺขมสุขา.” (เวทนาที่เป็นสุข เวทนาที่เป็นทุกข์ เวทนาที่ไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุข) โดยหมายเอาประเภทแห่งการเสวยอารมณ์ มิใช่ตรัสไว้ว่าเวทนาที่เป็นสุข เพราะเป็นสุขโดยอาการทั้งปวง แต่เวทนาทั้งหมดจัดเป็นทุกข์โดยอาการหลายร้อยอย่างทั้งหมดมีความไม่เที่ยงและถูกปัจจัยปรุงแต่งเป็นต้น เช่นเดียวกันนี้ แม้ความเป็นกุศลก็ตรัสไว้โดยอาศัยอกุศล เพราะเป็นสภาพไม่มีโทษและให้ผลเป็นสุข แต่ความจริงธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมดที่สมมุติว่าเป็นกุศล ล้วนกอปรด้วยโทษคือความมีอาสวะ มีสังกิเลสธรรม ถูกรอบจำด้วยเอสะโอกะและอุปาทาน อีกทั้งกุศลก็มีผลเป็นทุกข์แน่นอน เพราะก่อให้เกิดผลอันเป็นทุกข์สัจ
อนึ่ง อัฏฐังคิกะ (หมวดธรรม ๓ อย่างคือธรรมภายใน ธรรมภายนอก และธรรมทั้งภายในภายนอก) ตรัสไว้โดยอาศัยสมมุติของชาวโลกทั้งปวง แต่ความจริงธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๔ ทั้งหมดไม่มีธรรมที่ชื่อว่าตนโดยแท้ ธรรมที่เป็นไปในขณะมีได้อย่างไร ธรรมทุกอย่างล้วนเป็นธรรมภายนอก ดังพระพุทธวจนะว่า
สพฺขาเร ปรโต ปสฺส.
“เธอจงเห็นสังขารทั้งหลายว่าเป็นสิ่งอื่น”
พึงประกอบนัยนี้แม้ในธรรมที่เป็นติกะ (หมวดสาม) และทุกะ (หมวดสอง) อื่นตามสมควร
อริยสัจจะ คือ ภาวะที่ธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมดเป็นทุกข์แท้ ภาวะที่ตัณหาเป็นเหตุแห่งทุกข์แท้ ภาวะที่พระนิพพานเป็นความดับทุกข์ และภาวะที่อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นทางแห่งความดับทุกข์ อริยสัจจะนี้เป็นสัจจะโดยตรงครบถ้วนบริบูรณ์ไม่หวั่นไหวในญาณของพระอริยบุคคลผู้มีปัญญาบาริสุทธิ์