ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
[คัมภีร์อนุฎีกามีอธิบายว่าชื่อทั้งหมดของจิต คือ จิตฺต มน มานส วิญญาณ เกี่ยวเนื่องกับอารัมมณปัจจัย ไม่เกี่ยวกับปัจจัยอื่น เพราะชื่อที่ได้รับด้วยปัจจัยอื่นไม่อาจแสดงอรรถพิเศษคือการรับรู้อารมณ์]
อีกนัยหนึ่ง จิต คือ สภาวะทำให้สัมปยุตตธรรมดำริอารมณ์ โดยแท้จริงแล้ว จิตเป็นผู้นำในหน้าที่รับอารมณ์ แม้ธรรมที่ประกอบกับจิตจึงรับอารมณ์ได้ด้วยอำนาจของจิต
อีกนัยหนึ่ง จิต คือ ความดำริ หมายความว่า สภาวธรรมทั้งหมดเป็นเพียงอาการนั้น ๆ สภาวธรรมเหล่านั้นไม่มีรูปร่างสัณฐานหรือร่างกาย และดำเนินไปเนื่องด้วยเหตุปัจจัย สภาวธรรมนั้นจะเกิดขึ้นด้วยกำลัง อำนาจ หรือความสามารถของตนไม่ได้ จึงควรเว้นการกล่าวถึงความดำริหรือกระทบ อีกทั้งยังดำรงอยู่เพียงชั่วขณะ ไม่อาจยังสภาวะอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นไปในอำนาจในกาลใด ๆ จึงไม่มีประเภทที่จำแนกได้ว่า นี้คือ รูปร่าง นี้คือความสามารถ นี้คือกิริยา ด้วยเหตุนั้น ภาวสาธนะอย่างเดียวจึงมีได้โดยตรงในบทที่แสดงข้อความปรมัตถ์ทั้งหมด ส่วนสาธนะอื่นนอกจากนั้น [กัตตุสาธนะและกรณสาธนะ] ย่อมมีได้โดยปริยาย
[คำว่า จิตฺต มีความหมาย ๓ ประการ คือ
- สภาวะดำริอารมณ์ = จินฺเตตีติ จิตฺตํ (ลง ต ปัจจัยในกัตตุสาธนะ)
- สภาวะทำให้สัมปยุตตธรรมดำริอารมณ์ = จินฺเตนฺติ สมฺปยุตฺตา ธมฺมา เอเตนาติ จิตฺตํ (ลง ต ปัจจัยในกรณสาธนะ)
- ความดำริ = จินฺตนํ จิตฺตํ (ลง ต ปัจจัยในภาวสาธนะ)
ตามหลักภาษา บทที่ลงกิตก์ปัจจัยเรียกว่า บทกิตก์ มีองค์ประกอบ ๒ ส่วน คือ ธาตุ (รากศัพท์) + ปัจจัย (คำลงท้ายธาตุ) ธาตุเป็นคำแสดงกิริยา ส่วนปัจจัยกล่าวถึงกัตตา หรือกรรม เป็นต้นที่ผู้พูดสื่อถึงซึ่งเรียกว่า สาธนะ เช่น
บทกิตก์ ธาตุ ปัจจัย สาธนะ กัตตุ (ผู้ทำ) กร (ทำ) ตุ (ผู้) กัตตุสาธนะ กรณ (เครื่องกระทำ) กร (ทำ) ยุ (เครื่อง) กรณสาธนะ กิริยา (การกระทำ) กร (ทำ) ริย (การ) ภาวสาธนะ