ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
คำที่สื่อถึงผู้ทำกิริยา เรียกว่า กัตตุสาธนะ คำที่สื่อถึงเครื่องมือในการทำกิริยา เรียกว่า กรณสาธนะ ส่วนคำที่สื่อถึงกิริยาอาการ เรียกว่า ภาวสาธนะ ดังนั้น รูปวิเคราะห์ (คำจำกัดความ) ที่เป็นภาวสาธนะว่า จินฺตนํ จิตฺตํ (จิต คือ ความดำริ) จึงแสดงอรรถของจิตไว้โดยตรง เพราะหมายถึงกิริยาอาการ ส่วนรูปวิเคราะห์กัตตุสาธนะว่า จินฺเตตีติ จิตฺตํ (จิต คือ สภาวะดำริ) หรือรูปวิเคราะห์กรณสาธนะว่า จินฺตนฺติ สมฺปยุตฺตา ธมฺมา เอเตนาติ จิตฺตํ (จิต คือ สภาวะทำให้สัมปยุตตธรรมดำริ) แสดงอรรถโดยอ้อม ไม่ระบุกิริยาอาการเหมือนรูปวิเคราะห์ที่เป็นภาวสาธนะ]
ในเรื่องนี้ การกระทำความดำริอันไม่ต่างกันโดยรูปร่างเป็นต้นให้ต่างกัน ด้วยการจำแนกแจกแจงเพื่อให้รู้ความหมายพิเศษเป็นคำกล่าวโดยปริยายเหมือนคำว่า สีลาปุตฺตกลสุสรีรํ (แท่งลูกหินบด) และการกระทำเช่นนั้นก็เพื่อแสดงความไม่มีอัตตา ชีวะ สัตว์ หรือบุคคล ซึ่งเป็นผู้กระทำ[กรรม] อันพ้นจากสภาวธรรมที่เรียกว่าอาการนั้น ๆ ซึ่งเป็นสิ่งที่เดียรถีย์เหล่าอื่นดำริขึ้น ความจริงเมื่ออัตตาเป็นต้นมีอยู่ ความดำริสิ่งที่ไม่ต่างกันให้ต่างกันก็หาประโยชน์มิได้
[คำว่า จิตฺต ที่เป็นกัตตุสาธนะ มีความหมายตามศัพท์ว่า “ผู้ดำริ” ส่วนที่เป็นกรณสาธนะมีความหมายว่า “เครื่องดำริ” ความจริงจิตเป็นเพียงสภาวธรรม ไม่อาจจะดำริเอง หรือเป็นเครื่องมือในการดำริของสัมปยุตตธรรมได้ ความหมายที่เป็นกัตตุสาธนะและกรณสาธนะจึงเป็นคำกล่าวโดยปริยายตามหลักภาษาเรียกว่า อุปจาระ คือ สำนวนที่กล่าวถึงสิ่งที่ไม่ต่างกันให้ต่างกัน กล่าวคือ จิตเป็นผู้ทำการดำริและเป็นเครื่องมือในการดำริของสัมปยุตตธรรม การใช้สำนวนในลักษณะนี้มีจุดมุ่งหมายให้ทราบว่า อัตตา ชีวะ สัตว์ หรือบุคคลที่เดียรถีย์นอกศาสนาพุทธดำริขึ้น ไม่มีจริงโดยสภาวะ
อุทาหรณ์ของเอกปจาระ เช่น ภูมิกาสส ทารุ (ไม้แท่งกันธกรณี) ความจริงไม้ก็คือต้นกรณีนั้นเอง ไม่ต่างกัน แต่คำนี้กล่าวถึงสิ่งเดียวกันคือต้นกรณีให้ต่างกันเหมือนเป็นสองสิ่งคล้ายกับคำว่า รญฺโญ ปุตฺโต (บุตรของพระราชา) ซึ่งหมายถึงบุคคลสองคน
สำหรับอุทาหรณ์ว่า สีลาปุตฺตกลสุสรีรํ (แท่งลูกหินบด) คำว่า สุสรีรํ (แท่ง) ก็คือลูกหินบดนั่นเอง ไม่ใช่อย่างอื่น แต่คำนั้นกล่าวถึงสิ่งเดียวกันคือลูกหินบดให้ต่างกันเหมือนเป็นสองสิ่ง]
ส่วนในคัมภีร์วิภาวินีมีการกล่าวคล้ายพูดถึงการกระทำสิ่งที่ไม่มีจริงให้เหมือนมีจริง ดังคำว่า สสวีสาน (เขากระต่าย) ความหมายในคัมภีร์นั้นคือ บุคคลใดบุคคลหนึ่งที่เป็นผู้ทำ