ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
ที่ตั้ง[คือภูมิ]ไว้ในสิ่งที่อาศัย[คือตัณหาหรือฌาน] ส่วนในที่กล่าวถึงภูมิไว้ด้วยคำว่า กามาวจร เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นฐานยูปจาระ (สำนวนที่กล่าวถึงสิ่งที่อาศัย แต่มุ่งให้หมายถึงที่อาศัย) โดยยกชื่อของสิ่งที่อาศัย[คือจิตที่หยั่งลงเป็นไปในกามภูมิเป็นต้น]ไว้ในที่ตั้ง[คือภูมิ]
[ฐานูปจาระ คือ ความหมายแฝงที่ได้จากคำแสดงสถานที่ ในภาษาบาลีมีการใช้ภาษาอยู่ลักษณะหนึ่งที่ผู้พูดกล่าวถึงสถานที่ แต่เจตนาหมายถึงผู้ที่อยู่ในสถานที่นั้น เช่น สพฺโพ คาโม อาคโต ตามรูปคำแปลว่า “บ้านทั้งหมดมา” ตามปกติแล้วบ้านจะมาไม่ได้ ความหมายที่แท้จริงของประโยคนี้คือ “ชาวบ้านทั้งหมดมา” ในภาษาไทยมีการใช้คำในลักษณะนี้เช่นกัน ตัวอย่างเช่น “ศาลตัดสิน” คำว่า ศาล เป็นสถานที่ จะเป็นผู้ตัดสินไม่ได้ ผู้ตัดสินที่แท้จริงคือผู้พิพากษาซึ่งเป็นผู้อยู่ที่ศาล
ฐานยูปจาระ คือ ความหมายแฝงที่ตรงกันข้ามกับฐานูปจาระ คือผู้พูดกล่าวถึงสิ่งที่อาศัย แต่เจตนาหมายถึงที่อาศัยซึ่งเป็นสิ่งที่มีชีวิตหรือไม่มีชีวิตก็ได้ ดังคำว่า ธชา อาคจฺฉนฺติ ตามรูปศัพท์แปลว่า “ธงเดินมา” แต่ความหมายที่แท้จริงคือ “ทหารถือธงเดินมา” การใช้คำในลักษณะนี้จึงเป็นการพูดถึงสิ่งที่อาศัยคือธง แต่หมายถึงที่อาศัยของธงคือทหารผู้ถือธง
ในกรณีเดียวกัน คำว่า รูป และ อรูป มีความหมายโดยทั่วไปว่า “รูปภูมิ” และ “อรูปภูมิ” แต่บางที่คำว่า รูป คือ “รูปตัณหา” หรือ “รูปฌาน” คำว่า อรูป คือ “อรูปตัณหา” หรือ “อรูปฌาน” การใช้คำในลักษณะนี้เป็นสำนวนที่เรียกว่า ฐานูปจาระ คือกล่าวถึงสถานที่อันได้แก่รูปภูมิหรืออรูปภูมิ แต่หมายถึงสิ่งที่อยู่ในสถานที่นั้นอันได้แก่รูปตัณหาหรือรูปฌานและอรูปตัณหาหรืออรูปฌาน ส่วนคำว่า กามาวจร ที่มีความหมายว่า “จิตที่หยั่งลงเป็นไปในกามภูมิ” บางที่แปลว่า “กามาวจรภูมิ” โดยใช้เป็นสำนวนที่เรียกว่า ฐานยูปจาระ คือกล่าวถึงสิ่งที่อาศัยอันได้แก่จิตที่หยั่งลงเป็นไปในกามภูมิ แต่หมายถึงที่อาศัยอันได้แก่กามาวจรภูมิ]
ข้อความที่ควรกล่าวในรูปาวจรและอรูปาวจรนี้ มีนัยที่กล่าวไว้แล้วในคำว่า กามาวจร
ทั้งหมดนี้เป็นการแสดงข้อความปรมัตถ์อันคล้อยตามพระบาลีในเรื่องการกำหนดธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ ในคัมภีร์ฎีกานี้ ดังพระพุทธวจนะว่า
กตเม ธมฺมา กามาวจรา. เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺตีเทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา ขนฺธธาตุอายตนา รูปา เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ. อิเม ธมฺมา กามาวจรา.