ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
กตเม ธมฺมา รูปาวจรา. เหฏฺฐโต พฺรหฺมโลกํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต อกนิฏฺเฐ เทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา สมาปนฺนสฺส วา อุปฺปนฺนสฺส วา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺส วา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, อิเม ธมฺมา รูปาวจรา.
กตเม ธมฺมา อรูปาวจรา. เหฏฺฐโต อากาสานญฺจายตนูปเค เทเว ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต เนวสญฺญานาสญฺญายตนูปเค เทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร. ยาย อิเม ธมฺมา อรูปาวจรา.๔๖
“ธรรมใดชื่อว่า กามาวจร ธรรมนั้นคือขันธ์ อายตนะ ธาตุ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ หยั่งลงเป็นไปในภูมินี้ นับเข้าในภูมินี้ เบื้องล่างมีอเวจีนรกเป็นที่สุด เบื้องบนครอบคลุมถึงปรนิมมิตวสวัตดีเทพ ที่อยู่ในระหว่างนี้ ชื่อว่า กามาวจร
ธรรมใดชื่อว่า รูปาวจร ธรรมนั้นคือจิตและเจตสิกของบุคคล ผู้เข้าฌาน ผู้ปฏิสนธิอยู่ หรือผู้อยู่เป็นสุขในอัตภาพปัจจุบัน หยั่งลงเป็นไปในภูมินี้ นับเข้าในภูมินี้ เบื้องล่างมีพรหมโลกเป็นที่สุด เบื้องบน ครอบคลุมถึงอกนิฏฐภูมิเทพ ที่อยู่ในระหว่างนี้ ชื่อว่า รูปาวจร
ธรรมใดชื่อว่า อรูปาวจร ธรรมนั้นคือจิตและเจตสิกของบุคคลผู้เข้าฌาน ผู้ปฏิสนธิอยู่ หรือผู้อยู่เป็นสุขในอัตภาพปัจจุบัน หยั่งลงเป็นไปในภูมินี้ นับเข้าในภูมินี้ เบื้องล่างมีเทพผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนภูมิ เป็นที่สุด เบื้องบนครอบคลุมถึงเทพผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภูมิ ที่อยู่ในระหว่างนี้ ชื่อว่า อรูปาวจร”
(๑๙) ส่วนในคัมภีร์ฎีกาทั้งหลายไม่ปรากฏการถือเอานัยในพระบาลีซึ่งชัดเจนยิ่งดังกล่าวมาแล้ว หากได้แสดงอรรถของศัพท์และข้อวินิจฉัยโดยประการอื่น บัณฑิตไม่ควรเชื่ออรรถของศัพท์และข้อวินิจฉัยนั้นว่าเป็นสาระ
ถามว่า : เนื้อความเหล่านั้นและอื่น ๆ กล่าวไว้ในคัมภีร์อัฏฐสาลินี๔๗ มิใช่หรือ
ตอบว่า : ถูกต้องแล้ว แต่การรู้เนื้อความที่ถูกต้องชัดเจนคล้อยตามพระบาลีแล้ว มีจิตซัดส่าย[ออกนอกพระบาลี] ย่อมจะหาประโยชน์มิได้
ในคำว่า โลกุตฺตรํ นี้ โลก คือ ธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ ดังที่กล่าวไว้แล้ว เพราะเป็นสภาวะพินาศเสื่อมสลายโดยประการต่าง ๆ ดังพระพุทธวจนะว่า