ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
ในคำว่า โสมนสฺสสหคตํ (จิตที่เกิดร่วมกับโสมนัสเวทนา) นั้น คำว่า สุมนะ คือ จิตดี หมายถึง จิตอ่อนโยนไม่กระด้าง การที่จิตดีโดยความเป็นสภาวะไม่มีโทษ ย่อมไม่สมควรในที่นี้
[คำว่า สุมนะ คือ จิตดี หมายถึงจิตที่อ่อนโยนไม่กระด้างเหมือนโทสมูลจิต ไม่ใช่จิตดีโดยความไม่มีโทษ เพราะจิตดีในที่นี้เป็นได้ทั้งอกุศลจิต กุศลจิต วิปากจิต และกิริยาจิต]
อีกนัยหนึ่ง สุมนะ คือ ผู้มีจิตดี หมายถึง บุคคลผู้เพียบพร้อมด้วยจิตอ่อนโยนไม่กระด้าง
[คำว่า สุมน มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- จิตดี = สุฏฺฐุ มโน สุมโน (ปาฬีบริบูรณบท กรรมธารยสมาส)
- ผู้มีจิตดี = สุนฺทรํ มโน เอตสฺสาติ สุมโน (ตัปปุริสพหุพพิหิสมาส)]
คำว่า โสมนัสสะ คือ ภาวะแห่งจิตดี หรือภาวะแห่งผู้มีจิตดี คำนี้เป็นชื่อของสุขเวทนาทางใจ
ในพากย์นี้ คำว่า “ภาวะแห่งจิตดี” หรือ “ภาวะแห่งผู้มีจิตดี” หมายถึง เหตุให้เกิดความเข้าใจว่านี่คือผู้มีจิตดี หรือเหตุที่มาของชื่อว่า สุมนะ (มีจิตดี) โดยแท้จริงแล้ว เหตุให้เกิดความเข้าใจและเป็นที่มาของชื่อ เรียกว่า ภาวะ โดยมีรูปวิเคราะห์ว่า ความเข้าใจและชื่อย่อมมีได้เพราะสิ่งนี้ เหตุนี้สิ่งนี้ชื่อว่า ภาวะ
คำว่า เอตสฺมึ (เพราะสิ่งนี้) ลงสัตตมีวิภัตติในอรรถว่า นิมิตฺเต (เหตุ) เหมือนประโยคว่า นาโค ทนฺเตสุ หญฺญเต (ช้างถูกฆ่าเพราะงา) หมายความว่า ในอาหารนั้น ความเป็นไปแห่งการฆ่ามีอยู่ในช้างอันกอปรด้วยงาเพราะงาของตนเป็นเหตุ ฉันใด แม้ในที่นี้ ความเข้าใจและชื่อย่อมมีแก่จิตหรือบุคคลที่กอปรด้วยเวทนา เพราะเวทนานั้นเป็นเหตุ ฉันนั้น
[ตามหลักภาษา ภาวะ คือ สาเหตุที่ทำให้บุคคลอื่นเข้าใจและทำให้เกิดการเรียกชื่อ เพื่อ