ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
แสดงลักษณะของบุคคลที่ประกอบด้วยภาวะนั้น เหมือนคำว่า โสมนัสสะ แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะแห่งจิตดี” หรือ “ภาวะแห่งผู้มีจิตดี” ความหมายก็คือ ความโสมนัส ความโสมนัสนี้เป็นเหตุให้บุคคลอื่นเข้าใจว่าเป็นจิตดี และเรียกว่า สุมน (จิตดี) อีกนัยหนึ่ง ทำให้บุคคลอื่นเข้าใจว่าบุคคลนั้นมีจิตดี และเรียกว่า สุมน (ผู้มีจิตดี)]
อาจารย์ทั้งหลายกล่าว[กรณสาธนะ]อีกนัยหนึ่งว่า “ความเข้าใจและชื่อย่อมมีได้ด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นสิ่งนี้ชื่อว่า ภาวะ” อาจารย์ท่านอื่นกล่าว[อปาทานสาธนะ]ว่า “ความเข้าใจและชื่อย่อมมีได้จากสิ่งนี้ เหตุนั้นสิ่งนี้ชื่อว่า ภาวะ”
[คัมภีร์ปรมัตถทีปนีกล่าวว่า คำว่า ภาวะ เป็นอธิกรณสาธนะ ส่วนอาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่าเป็นกรณสาธนะหรืออปาทานสาธนะ ดังนี้ คือ
- อธิกรณสาธนะ = ภวนฺติ ปวตฺตนฺติ อภิธานพุทฺธิโย เอตสฺมินฺติ ภาโว (เหตุให้เกิดความเข้าใจและชื่อ)
- กรณสาธนะ = ภวนฺติ พุทฺธิสทฺทา เอเตนาติ ภาโว (เครื่องให้เกิดความเข้าใจและชื่อ)
- อปาทานสาธนะ = ภวนฺติ พุทฺธิสทฺทา เอตสฺมา ภาโว (แดนให้เกิดความเข้าใจและชื่อ)]
คำว่า โสมนัสสสหคตะ คือ จิตที่เกิดร่วมกับโสมนัสเวทนา หมายความว่า ประกอบด้วยโสมนัสเวทนา
ทิฏฐิ คือ ความเห็น
ความเห็นนั้นมี ๒ อย่างโดยจำแนกเป็นสัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ) และมิจฉาทิฏฐิ (ความเห็นผิด) ความเห็นในที่นี้ประกอบด้วยความเห็นผิด เพราะเป็นฐานะของอกุศล
คำว่า ทิฏฐิคตะ คือ ความเห็นผิดนั่นแหละ [โดยประกอบ คต ศัพท์ที่ไม่มีความหมายใด ๆ] เหมือนคำว่า คูถคต (คูถ) มุตฺตคต (มูตร)๔๙
[คำว่า ทิฏฐิคต สำเร็จรูปมาจาก ทิฏฐิ ศัพท์ + คต ศัพท์ ในที่นี้ คต ศัพท์ไม่มีความหมายใด ๆ เรียกว่า ตัพภาวะ คือมีอรรถเหมือนบทที่ประกอบร่วม ซึ่งในที่นี้คือ ทิฏฐิ (ความเห็นผิด) มีรูปวิเคราะห์เป็นตัพภาววุตติกรรมธารยสมาสว่า ทิฏฐิ เอว ทิฏฐิคตํ