ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
๕. ในโทสมูลจิต คำว่า ทุมฺมนะ คือ จิตไม่ดี หมายถึง จิตที่แปรปรวน
อีกนัยหนึ่ง ทุมฺมนะ คือ ผู้มีจิตไม่ดี หมายถึง ผู้เพียบพร้อมด้วยจิตที่แปรปรวน
[คำว่า ทุมฺมน มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- จิตไม่ดี = ทุฏฺฐุ มโน ทุมฺมโน (ปาฬีบริบูรณบท กรรมธารยสมาส)
- ผู้มีจิตไม่ดี = ทุฏฺฐุ มโน เอตสฺสาติ ทุมฺมโน (ตัปปุริสพหุพพิหิสมาส)]
คำว่า โทมนัสสะ คือ ภาวะแห่งจิตไม่ดี หรือภาวะแห่งผู้มีจิตไม่ดี
คำว่า โทมนัสสะ เป็นชื่อของทุกขเวทนาทางใจ ซึ่งเป็นเหตุให้เกิดความเข้าใจว่าบุคคลนั้นเป็นผู้มีจิตไม่ดี และเป็นที่มาของชื่อว่าทุมฺมนะในจิตที่ประกอบกับตน หรือในบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทุกขเวทนาทางใจ ข้อความอื่นมีนัยที่กล่าวไว้แล้ว
พึงกระทำสมาสว่า คำว่า โทมนัสสสหคตะ คือ จิตที่เกิดร่วมกับโทมนัส
ปฏิฆะ คือ สภาวะกระทบกระทั่ง หมายถึง โทสะ ซึ่งอธิบายได้ว่า โทสะนั้นเมื่อเกิดอยู่ ย่อมกระทบกระทั่งสัมปยุตตธรรมบ้าง คือกระทำสัมปยุตตธรรมให้เศร้าหมองเร่าร้อน ย่อมกระทบกระทั่งที่ตั้งของตนบ้าง คือเผาผลาญที่ตั้งอันเป็นกายวัตถุ กระทำคนโกรธให้มีหน้าไม่งาม ย่อมกระทบกระทั่งอารมณ์ของตนบ้าง คือรับเอาอารมณ์ด้วยความไม่พอใจ จึงเรียกว่า ปฏิฆะ
[คำว่า ปฏิฆ แปลว่า “สภาวะกระทบกระทั่ง” หมายถึง การกระทบกระทั่ง ๓ ประการ คือ
- กระทบกระทั่งสัมปยุตตธรรม
- กระทบกระทั่งที่ตั้งคือหทยวัตถุ
- กระทบกระทั่งอารมณ์]
ถามว่า : สังขารกระทำจิตนี้ให้ต่างกันก่อน การถือเอาสังขารในที่นี้จึงสมควร ส่วนเวทนาและปฏิฆะมิได้กระทำให้ต่างกัน ท่านจึงไม่ควรถือเอาเวทนาและปฏิฆะในที่นี้ มิใช่หรือ