ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
อีกนัยหนึ่ง จักขุวิญญาณ คือ จิตอันจักขุประสาทเป็นปัจจัยให้เกิดขึ้น
อีกนัยหนึ่ง จักขุวิญญาณ คือ จิตอันกรรมนำเข้าไปสู่จักขุประสาท
อีกนัยหนึ่ง จักขุวิญญาณ คือ จิตที่เกิดจากจักขุประสาท
อีกนัยหนึ่ง จักขุวิญญาณ คือ จิตของจักขุประสาทที่เป็นใหญ่โดยความเป็นอินทรีย์
อีกนัยหนึ่ง จักขุวิญญาณ คือ จิตที่เกิดในจักขุประสาท
[คำว่า จกฺขุวิญฺญาณ มีความหมาย ๖ ประการ คือ
- จิตที่อาศัยจักขุประสาท = จกฺขุํ นิสฺสิตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ (ลบ นิสฺสิต ศัพท์กลางสมาส)
- จิตอันจักขุประสาทให้เกิดขึ้น = จกฺขุนา ชนิตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ (ลบ ชนิต ศัพท์กลางสมาส)
- จิตอันกรรมนำเข้าไปสู่จักขุประสาท = จกฺขุสฺส อุปนีตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ (ลบ อุปนีต ศัพท์กลางสมาส)
- จิตที่เกิดจากจักขุประสาท = จกฺขุโต ชาตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ (ลบ ชาต ศัพท์กลางสมาส)
- จิตของจักขุประสาท = จกฺขุสฺส วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ (ฉัฏฐีตัปปุริสสมาส)
- จิตที่เกิดในจักขุประสาท = จกฺขุมฺหิ อุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ (ลบ อุปฺปนฺน ศัพท์กลางสมาส)]
แม้โสตวิญญาณเป็นต้นก็มีนัยเดียวกัน ดังพระพุทธวจนะในพระบาลี มหาตัณหาสังขยสูตรว่า
เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว กฏฺฐญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. กฏฺฐคฺคีเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. สกลิกญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. สกลิกคฺคีเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ติณญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. ติณคฺคีเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. โคมยญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. โคมยคฺคีเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ถุสญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. ถุสคฺคีเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. สงฺการญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. สงฺการคฺคีเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ.
เอวเมว โข ภิกฺขเว จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูปํ จ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. จกฺขุวิญฺญาณนฺเตฺวว