ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
อีกนัยหนึ่ง ทุกข์ คือ สภาวะทนได้ยาก
อีกนัยหนึ่ง ทุกข์ คือ สภาวะทำให้เกิดโอกาสได้ยาก [คือไม่เปิดโอกาสให้เกิด]
คำนี้เป็นชื่อของทุกขเวทนาทางกาย
[คำว่า ทุกฺข มีความหมาย ๔ ประการ คือ
- สภาวะทำบุคคลให้เป็นทุกข์ = ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ (ทุกฺข ธาตุ = เป็นทุกข์ + เณ การิตปัจจัย + อ ปัจจัยในเหตุกัตตุสาธนะ)
- สภาวะทำลายสุขทางกายโดยไม่ดีงาม = ทุฏฺฐุ ขนติ กายิกสุขนฺติ ทุกฺขํ (ทุ บทหน้า + ขนุ ธาตุ = ทำลาย + กฺวิ ปัจจัย)
- สภาวะทนได้ยาก = ทุกฺกรเนน ขมิตพฺพนฺติ ทุกฺขํ (ทุ บทหน้า + ขมุ ธาตุ = อดทน + กฺวิ ปัจจัย)
- สภาวะทำให้เกิดโอกาสได้ยาก = ทุกฺกรํ ปํ โอกาสทานํ เอตสฺสาติ ทุกฺขํ (ทุ ศัพท์ + ข ศัพท์ ฉัฏฐีพหุพพิหิสมาส)]
สัมปฏิจฉนะ คือ สภาวะปรารถนาด้วยดีเฉพาะหน้า
คำว่า “ด้วยดี” คือไม่ปล่อย[อารมณ์]
คำว่า “เฉพาะหน้า” คือไม่เพ่งอย่างอื่น
คำว่า “ปรารถนา” หมายความว่า ต้องการ ยินดี รับเอา ดังพระอรรถกถาจารย์อธิบายว่า “รับเอา”๕๗ ในพระพุทธดำรัสว่า
ภาสิตํ อภินนฺทุํ.๕๘
“ยินดีภาษิต”
สันตีรณะ คือ สภาวะพิจารณา กล่าวคือ ใคร่ครวญด้วยดี ในคัมภีร์ฎีกาอธิบายว่า “พิจารณา คือให้สำเร็จ” ส่วนในคัมภีร์วิภาวินีอธิบายว่า “พิจารณา คือตริตรอง”
อนึ่ง ปัจจัย ๔ อย่างคือ ความไม่วิบัติแห่งจักขุประสาท การได้รับที่อาศัยคือแสงสว่าง การมาปรากฏแห่งรูป และความใส่ใจ [คือปัญจทวาราวัชชนจิตที่มีรูปเป็นอารมณ์] เป็นเหตุเกิดของจักขุวิญญาณ