ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
(จำแนกจิตเป็นหมวดหมู่)
๓. ในบรรดาเนื้อความของพระอภิธรรม ๔ ประการนั้น ลำดับแรก จิตมี ๔ อย่าง คือ กามาวจรจิต รูปาวจรจิต อรูปาวจรจิต และโลกุตตรจิต
[พระอนุรุทธาจารย์แสดงถึงจิต ๔ ประเภท คือ
- กามาวจรจิต จิตที่เป็นไปในกามภูมิ ๑๑ ทั้งสุคติและทุคติ มี ๕๔ ดวง
- รูปาวจรจิต จิตที่เป็นไปในรูปภูมิ คือพรหมโลกทั้ง ๑๖ ชั้น มี ๑๕ ดวง
- อรูปาวจรจิต จิตที่เป็นไปในอรูปภูมิ คือพรหมอรูปภูมิทั้ง ๔ ชั้น มี ๑๒ ดวง
- โลกุตตรจิต จิตที่พ้นจากโลก ไม่มีภูมิเป็นของตนเอง ท่านนำมาแยกไว้ต่างหากเพื่อให้เห็นชัด ความจริงแล้วโลกุตตรจิตก็คือจิตของผู้บรรลุธรรมซึ่งอยู่ในกามภูมิและภูมิอื่นๆ นั่นเอง มีทั้งหมด ๘ ดวง
ด้วยเหตุนี้ ภูมิจึงมี ๒ ประเภท คือ ฐานภูมิ (ที่อยู่ของสัตว์โลก) ได้แก่ กามภูมิ รูปภูมิ อรูปภูมิ และอวัตถาภูมิ (สภาวะของจิต) ได้แก่ โลกุตตรภูมิ
พระอนุรุทธาจารย์แสดงกามาวจรจิตก่อนตามลำดับความทรามและประณีต กามาวจรจิตแบ่งเป็น ๓ จำพวก คือ
- อกุศลจิต ๑๒ ดวง
- อเหตุกจิต ๑๘ ดวง
- กามาวจรโสภณจิต ๒๔ ดวง
ในบรรดาจิตทั้ง ๓ จำพวกนี้ ท่านแสดงอกุศลจิตก่อน แล้วจึงแสดงอเหตุกจิตและกามาวจรโสภณจิตตามลำดับ]