ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
ประเภทของเวทนาโดยจำแนกตามอารมณ์ในมหากิริยาจิต เหมือนกับในมหาวิปาก-จิต พระอนุรุทธอาจารย์จักกล่าวต่อไป[ในปริจเฉทที่ ๔ ชื่อว่า วิถีสังคหวิภาค (จำแนกวิถีจิตเป็นหมวดหมู่) หมวดตทารัมมณนิยมะ] ส่วนประเภทของญาณสัมปยุตตจิต ญาณวิปปยุตตจิต อสังขาริกจิต และสสังขาริกจิต พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในกุศลจิตตามสมควร[แก่
มหากิริยาจิตอันเกิดแก่พระขีณาสพ]
(๔๔) ในคัมภีร์วิภาวนีมิได้ใคร่ครวญเช่นนั้นแล้วกล่าวว่า “แม้การที่กิริยาจิตเกิด
ร่วมกับโสมนัสเวทนาเป็นต้น พึงทราบตามสมควรโดยนัยที่กล่าวแล้วในกุศลจิต” ข้อความ
นั้นไม่สมควร
เนื้อความของคำว่า อิจุเจว์ สพฺพถาปิ ได้กล่าวมาแล้ว[ในคำอธิบายกุศลจิต]
คำว่า สเหตุุก (ที่มีเหตุ) ในคำว่า สเหตุุกกมาวจรกุสลวิปากกริยจิตตานิ
(กมาวจรกุศลจิต กมาวจรวิปากจิต และกมาวจรกริยาจิต ที่มีเหตุ) นี้ เมื่อสัมพันธ์กับ
กุศล ศัพท์เป็นภูตุกถถวิเสสนะ (บทขยายที่กล่าวตามความเป็นจริง) ดังนั้น พระอนุรุทธอาจารย์
จึงไม่ถือเอาข้อความนั้นในคำสรุปหัวข้อย่อยของกุศลจิต [คือคำว่า จิตทั้ง ๘ ดวงนี้ ชื่อว่า
กมาวจรกุศลจิต] แต่เมื่อสัมพันธ์กับคำว่า วิปาก กริยา พึงทราบว่าเป็นพยวัจเฉทกวิเสสนะ
(บทขยายที่ปฏิเสธข้อความอื่น)
[ภูตถถวิเสสนะ คือ บทขยายที่กล่าวตามความเป็นจริง โดยไม่ปฏิเสธข้อความอื่น เหมือน
คำว่า กณุโห กาโก (กาดำ) เสโต พฺโภ (นกกระยางขาว) เป็นต้น ตามปกติกามีสีดำ ส่วนนกกระยาง
มีสีขาว การกล่าวว่า กาดำ นกกระยางขาว เป็นการกล่าวตามความเป็นจริง โดยไม่ปฏิเสธสีอื่นจาก
สีดำของกาและสีขาวของนกกระยาง
พยวัจเฉทกวิเสสนะ คือ บทขยายที่ปฏิเสธข้อความอื่น เหมือนคำว่า นีโล ปโฏ (ผ้าเขียว)
นีลํ ปุปผํ (ดอกไม้เขียว) เป็นต้น ตามปกติผ้าและดอกไม้มีหลายสี การกล่าวว่า ผ้าเขียว ดอกไม้เขียว
มีจุดมุ่งหมายเพื่อปฏิเสธสีอื่นของผ้าและดอกไม้