ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
(๔๘) ความที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิภาวนีว่า กาเม ภเว (ในกามภพ) ก็พึงใคร่ครวญ
ทั้งนี้เพราะคำว่า ภว (ภพ) อันเป็นไปในกุศลกรรม อกุศลกรรม และวิบากพร้อมทั้ง
กฎัตตรูปซึ่งเกิดจากกรรม ปรากฏในพระอภิธรรมปิฎก ส่วนคำว่า ภว (ภพ) อันเป็นไป
ในนามธรรมกับรูปธรรมอื่นนอกจากนั้นย่อมไม่ปรากฏ ทั้ง กาม ศัพท์ในที่นี้ก็เป็นคำไวพจน์
ของภูมิ [กามภูมิ] อนึ่ง หมู่ธรรมที่เนื่องและไม่เนื่องด้วยอินทรีย์พร้อมกับสถานที่ ได้ชื่อว่า
ภูมิ จึงควรทราบข้อความนี้ว่า “คำว่า กาเม คือ ในกามภูมิ”
[ตามหลักปฏิจจสมุปบาท คำว่า ภพ กับ ภูมิ ต่างกัน ภพหมายถึงกรรมภพือกุศลกรรม
กับอกุศลกรรม และอุปปัตติภพคือวิบากกับกฎัตตรูป ส่วนภูมิหมายถึงสังขารือนามรูปทุกอย่าง
พร้อมด้วยสถานที่ตั้งของธรรมเหล่านั้น]
อีกนัยหนึ่ง ภูมินั่นแหละได้ชื่อว่า ภพ ตามสุตตันตเทศนา โดยกระทำรูปวิเคราะห์
(คำจำกัดความ) ว่า ภพ คือ สถานที่เกิดของสัตว์และสังขาร
คำต่อไปมีนัยเดียวกันนี้
จบการแสดงข้อความปรมัตถ์แห่งกามาวจรจิต
ในคัมภีร์ชื่อปรมัตถทีปนีอันเป็นอรรถาธิบายฉบับที่ ๔ ของคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ
ด้วยประการฉะนี้
๒๑. พระอนุรุทธาจารย์ได้แสดงการประมวลกามาวจรจิตที่กล่าวมาแล้ว บัดนี้
จะแสดงการประมวลรูปาวจรจิต จึงกล่าวว่า วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ (กุศลจิตที่
ประกอบกับปฐมฌาน เกิดร่วมกับวิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา ดวงหนึ่ง) เป็นต้น
พึงกระทำวันทสมาสว่า คำว่า วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตา คือ วิตก วิจาร ปีติ
สุข และเอกัคคตา
พึงกระทำ[ตัปปุริส]สมาสว่า คำว่า วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตถะ คือ กุศลจิต
ซึ่งเกิดร่วมกับวิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา