ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
(๕๕) ในคัมภีร์วิภาวนฃีและมหาฎีกากล่าวว่า “ฌานที่พึงบรรลุด้วยทุติยารูปป-
วิญญาณ ได้ชื่อว่า วิญญาณัญจะ” ข้อความนั้นไม่สอดคล้องกับพระบาลี ดังพระพุทธวจนะว่า
อนนฺตํ วิญญาณนฺติ ตเทว วิญญาณํ ญาเณน ผุฏฐ์ มนสิกโรติ, อนนฺตํ ผรติ. เตน
วุจฺจติ อนนฺตํ วิญญาณนฺติ.”๗๘
“คำว่า อนนฺตํ วิญญาณํ (วิญญาณอันหาที่สุดมิได้) มีความหมายว่า ย่อมใส่ใจ
ปฐมารูปปวิญญาณนั้นอันวิญญาณสัมผัสแผ่ไปว่าหาที่สุดมิได้ จึงชื่อว่า วิญญาณอันหาที่สุดมิได้”
พระดำรัสนั้นแสดงว่าปฐมารูปปวิญญาณประกอบกับบทวิเสสนะคือ อนนฺตะ
(หาที่สุดมิได้) อย่างแน่นอน
มีปาฐะว่า ตเมว อากาสำ (ท้องฟ้านั้นนั่นแหละ) บ้าง [ในที่บางแห่ง]
ในคำว่า อากิญจญฺญายตนํ นี้ คำว่า กิญจิ กิญจน มีความหมายเหมือนกัน
คำนี้เป็นชื่อของส่วนเล็กน้อย
คำว่า อกิญจนะ คือ ปฐมารูปปวิญญาณอันไม่มีส่วนเล็กน้อย กล่าวคือ ไม่มี
แม้เพียงภงคขณะเป็นอย่างต่ำเหลืออยู่
คำว่า อากิญจญฺญะ คือ ภาวะแห่งจิตไม่มีส่วนเล็กน้อย หมายถึง นัดถิกภาวบัญญัติ
ที่เรียกว่าความไม่มีแห่งปฐมารูปปวิญญาณ ความจริงนัดถิกภาวบัญญัติได้รับชื่อนั้นโดย
ความใส่ใจว่าไม่มีส่วนเล็กน้อย
คำเป็นต้นว่า อากิญจญฺญายตนะ คือ ฌานที่มีนัดถิกภาวบัญญัติเป็นที่ตั้ง มีนัยที่
กล่าวไว้แล้ว
ในคำว่า เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ นี้ คำว่า เนวสัญญะ คือ ฌานที่ไม่มีสัญญา
[หยาบ] โดยหมายเอาสัญญาหยาบ
คำว่า นาสัญญะ คือ ฌานที่มีสัญญา[ละเอียด] โดยหมายเอาสัญญาละเอียด