ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
โสตาปัตติมรรค คือ มรรคอันเป็นปฏิปทาทำให้ถึงกระแสเป็นครั้งแรก ดังสาธกในคัมภีร์อรรถกถาว่า
ปฐมมคคสงขาตาย โสตาปตฺติยา องคุติ โสตาปตฺติยงค์.๔
“โสตาปัตติยังคะ คือ องค์ของปฏิปทาทำให้ถึงกระแสเป็นครั้งแรกที่เรียกว่า ปฐมมรรค”
[คำว่า โสตาปัตติมคุค มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- มรรคที่บุคคลบรรลุด้วยการถึงกระแสเป็นครั้งแรก = โสโต วิยาติ โสโต, โสตสุส อาทิโต ปชชน์ โสตาปติ, โสตาปตฺติยา อธิคมุมมาโน มคุโค โสตาปตฺติมคุโค (มัชฌโลปิตติยา-ตัปปุริสสมาส โสต ศัพท์หมายถึงอริยมรรคมีองค์ ๘)
- มรรคอันเป็นปฏิปทาทำให้ถึงกระแสเป็นครั้งแรก = โสโต วิยาติ โสโต, โสต์ อาทิโต ปชชุนติ เอตายาติ โสตาปตฺติ, โสตาปตฺติ จ สา มคุโค จาติ โสตาปตฺติมคุโค (วิเสสนบุรพบท กรรมธารยสมาส โสต ศัพท์หมายถึงโพธิปักขิยธรรม ๓๗)]
อาจารย์ทั้งหลายกล่าวอีกนัยหนึ่งว่า “มรรค คือ สภาวะแสวงหานิพพาน, สภาวะที่ผู้ปรารถนานิพพานแสวงหา หรือ สภาวะกำจัดกิเลสไปได้”
[คัมภีร์นี้เห็นว่า มคุค มีความหมายว่า “ทาง” ตามมติของอาจารย์ท่านอื่น มีความหมาย ๓ ประการ คือ
- สภาวะแสวงหานิพพาน = นิพพาน์ มคุเคตึติ มคุโค (มคุค ธาตุ = แสวงหา + อ ปัจจัยในกัตตุสาธนะ)
- สภาวะที่ผู้ปรารถนานิพพานแสวงหา = นิพพานตฺถิกเถหิ มคุคียตึติ มคุโค (มคุค ธาตุ + อ ปัจจัยในกรรมสาธนะ)
- สภาวะกำจัดกิเลสไปได้ = กิเลเส มาเรนฺโต คจุฉตึติ มคุโค (มีศัพท์เดิมว่า มาเรนฺต-คมน รัสสะ อา ใน มา เป็น อ, ลบ เรนฺตมน คงเหลือ ค อักษร และซ้อน ค อักษรด้วยนิรุตตินัย)]
(๕๖) ในคัมภีร์วิภาวนีกล่าวว่า “โสตาปัตติ คือ ผู้ถึงกระแสอริยมรรคเป็นครั้งแรก หมายถึง “บุคคล” ข้อความนั้นไม่งาม เพราะ โสตาปตฺติ ศัพท์ที่เป็นไปในบุคคลไม่พบในที่ใด