คัมภีร์ปรมัตถทีปนี

ด้วยอัธยาศัยอย่างเดียวปราศจากญาณอันเห็นโทษ ฉันใด ในโลกุตตรจิตนี้ การอบรมจิตที่ เรียกว่าวุฏฐานคามินีวิปัสสนาซึ่งเป็นอุปจาระของมรรคนั้นๆ แม้ประกอบด้วยวิตกเป็นต้น ก็กอปด้วยความสามารถต่างๆ บางอย่างชื่อว่า ล่วงพ้นวิตก บางอย่างชื่อว่า ล่วงพ้น วิตกและวิจาร บางอย่างชื่อว่า ล่วงพ้นวิตก วิจาร และปีติ บางอย่างชื่อว่า ล่วงพ้นวิตก วิจาร ปีติ และสุข ฉันนั้น

การอบรมจิตอันคลายให้ล่วงพ้นวิตก ชื่อว่า ล่วงพ้นวิตก แม้การอบรมจิตอื่นก็ มีนัยเดียวกัน

ถามว่า : วิปัสสนาประกอบด้วยความสามารถต่างๆ ด้วยอานุภาพของธรรมใด

ตอบว่า : มติของพระเถระรูปหนึ่ง [พระติปิฏกจูฬนาคะ] กล่าวว่า ด้วยอานุภาพ ของปาทกฌาน มติหนึ่ง [มติของพระมหาติสสะผู้นำนักอยู่ที่โมรวาปี] กล่าวว่า ด้วย อานุภาพของสัมมสิตฌาน มติหนึ่ง [มติของพระจูฬภากยะ] กล่าวว่า ด้วยอานุภาพแห่ง บุคคลัชฌาสัย๙๙

ปาทกฌาน (ฌานที่เป็นบาท) คือ ฌานที่บุคคลเข้าในขณะใกล้วิปัสสนา เพื่อให้ เป็นบาทของวิปัสสนา ถ้าปาทกฌานเป็นปฐมฌาน วิปัสสนาก็เป็นอย่างเดิม [คือไม่ชื่อว่า วิปัสสนาคลายวิตก] หากฌานเป็นทุติยฌาน วิปัสสนาก็ประกอบด้วยความสามารถอันล่วงพ้น วิตก ย่อมกำหนดฌานไม่มีวิตกในมรรคได้ แม้ปาทกฌานอื่นนอกจากนี้ก็มีนัยเดียวกัน ทั้งหมดนี้คือมติซึ่งกล่าวถึงปาทกฌาน เมื่อปาทกฌานมีอยู่ ฌานในมรรคก็เหมือนฌานนั้น แต่เมื่อปาทกฌานไม่มี ปฐมฌานในมรรคย่อมมี ความหมายก็คือ สัมมสิตฌานหรืออัธยาศัย ของบุคคลไม่อาจกำหนดองค์ฌานในมรรคได้

สัมมสิตฌาน (ฌานที่พิจารณา) คือ เมื่อปาทกฌานมีอยู่ ถ้าสัมมสิตฌานซึ่ง เป็นฌานที่เป็นบาทหรือฌานอื่น[ที่มิใช่เป็นบาท] เป็นปฐมฌาน วิปัสสนาก็เป็นอย่างเดิม หากสัมมสิตฌานเป็นทุติยฌาน วิปัสสนาก็ประกอบด้วยความสามารถในการล่วงพ้นวิตก ย่อมกำหนดฌานไม่มีวิตกในมรรคได้ แม้ฌานที่พิจารณาอื่นนอกจากนี้ก็มีนัยเดียวกัน ทั้งหมดนี้คือมติที่กล่าวถึงสัมมสิตฌาน ความหมายก็คือ สัมมสิตฌานมีอานุภาพกว่าปาทกฌาน และอัธยาศัย เพราะเป็นไปพร้อมกับอารมณ์ของวิปัสสนา๑๐๐