ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
ส่วนความต่างกันโดยความเป็นปาทกฌานเป็นต้นในที่นี้ ย่อมมีเพื่อให้เกิดวิปัสสนา
พิเศษ [วุฏฐานคามินีวิปัสสนา] วิปัสสนาพิเศษย่อมกำหนดองค์ฌานในมรรค ในคัมภีร์
อัฏฐสาลินีและวิสุทธิมรรคจึงกล่าววิปัสสนาเป็นหลัก และความต่างกันทั้งหมดนั้นย่อมไม่มี
โดยปราศจากปาทกฌาน ดังในอรรถกถาของมัคควิภังค์และมัคคสังยุต ได้กล่าวปาทกฌาน
ไว้เป็นหลัก
ในพระบาลี เอกาทสกลนิบาท พระผู้มีพระภาคตรัสว่า
อิธ คหปติ ภิกขุ วิวิจเจว กาเมหิ ฯเปฯ ปฐมํ ฌานํ อุปสมปชช วิหรติ. โส อิติ
ปฏิสญจิกขติ. อิทมฺปิ โข ปฐมชฌานํ อภิสงขตํ อภิสงเจตยิตํ ยํ โข ปน กิญจิ อภิสงขตํ
อภิสงเจตยิตํ. ตทนิจจํ. ตํ นิโรธธมฺมนุติ ปชานาติ โส ตตฺถ ฐิโต อาสวนํ ขยํ ปาปุณาติ
ฯเปฯ ทุติยํ ฌานํ, ตติยํ ฌานํ, จตตุถํ ฌานํ, เมตฺตาเจโตวิมุตฺตี. กรุณามุทิตาอุเปกขาเจโต
วิมุตฺตี, อากาสานญจายตนํ ฯเปฯ อากิญจญญายตนํ อุปสมปชช วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญจิกขติ.
อยมฺปิ โข อากิญจญญายตนสมาปตฺติ อภิสงขตา อภิสงเจตยิตา. ยํ โข ปน กิญจิ อภิสงขตํ
ฯเปฯ ขยํ ปาปุณาติ.๑๓
“ดูกรคหบดี ภิกษุในศาสนานี้ สงัดจากกาม...เข้าปฐมฌานอยู่ เธอใคร่ครวญ
อย่างนี้ว่า ปฐมฌานนี้ถูกปรุงแต่ง มีการจัดแจงยิ่ง เธอรู้แจ้งว่า ปฐมฌานอันถูกปรุงแต่ง มี
การจัดแจงยิ่งนั้น ไม่เที่ยง มีสภาพดับ เธอดำรงอยู่ในปฐมฌานนั้นแล้วบรรลุความสิ้น
กิเลส...เข้าทุติยฌานอยู่...เข้าตติยฌานอยู่...เข้าจตุตถฌานอยู่...เข้าเมตตาเจโตวิมุตติ[คือ
เมตตาฌาน]อยู่...เข้ากรุณาเจโตวิมุตติอยู่...เข้ามุทิตาเจโตวิมุตติอยู่...เข้าอุเบกขาเจโตวิมุตติ
อยู่...เข้าอากาสานัญจายตนะอยู่...เข้า วิญญาณัญจายตนะอยู่...เข้าอากิญจัญญายตนะอยู่
เธอใคร่ครวญอย่างนี้ว่า อากิญจัญญายตนฌานนี้ถูกปรุงแต่ง มีการจัดแจงยิ่ง เธอรู้แจ้ง
ว่า อากิญจัญญายตนฌานอันถูกปรุงแต่ง มีการจัดแจงยิ่งนั้น ไม่เที่ยง มีสภาพดับ เธอดำรงอยู่
ในอากิญจัญญายตนฌานนั้นแล้วบรรลุความสิ้นกิเลส”