ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
๒. ในประโยคนั้น ผัสสะ (การกระทบ) คือ สภาวะกระทบ[อารมณ์]
อีกนัยหนึ่ง ผัสสะ คือ สภาวะทำให้สัมปยุตธรรมกระทบ[อารมณ์]
อีกนัยหนึ่ง ผัสสะ คือ การกระทบ[อารมณ์]
[คำว่า ผสุส มีความหมาย ๓ ประการ คือ
การกระทบ[อารมณ์]ในเรื่องนี้ คือ การเข้าไปสัมผัสรสที่น่าปรารถนาหรือไม่น่าปรารถนาของอารมณ์ เป็นเหตุให้เวทนาปรากฏขึ้นเสวยรสของอารมณ์ ดังพระพุทธดำรัสว่า
ผสุสปจฺจยา เวทนา.๗
“เวทนาย่อมมี เพราะผัสสะเป็นปัจจัย”
ผัสสะมีลักษณะกระทบ[อารมณ์]
ถามว่า : ผัสสะนี้เป็นนามธรรม และนามธรรมอันไม่มีสภาพกระทบอารมณ์ย่อมกระทบสิ่งใดสิ่งหนึ่งไม่ได้ มิใช่หรือ
ตอบว่า : ถูกต้องแล้ว แต่สภาวะธรรมนี้เป็นไปโดยอาการกระทบ และก่อให้เกิดกิจที่ธรรมอันกระทบอารมณ์พึงให้สำเร็จได้ จึงเรียกว่า ผัสสะ และพระอรรถกถาจารย์ได้กล่าวว่า
ผุสลลกฺขโณ.๘
“มีลักษณะกระทบอารมณ์”
ถามว่า : ผัสสะก่อให้เกิดกิจอะไร