ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
[ชีวิตินทรีย์เปรียบเสมือนกลไกที่ควบคุมรักษานามธรรมทั้งหมดอยู่เสมอ แม้ว่านามธรรมทั้งหลายจะเกิดขึ้นแล้วดับไปตามลักษณะของสังขตธรรม ก็ย่อมจะเกิดขึ้นได้อีกในโอกาสต่อไปด้วยอำนาจของชีวิตินทรีย์นี้ ส่วนรูปธรรมทั้งหมดก็มีกลไกควบคุมให้มีการเกิดขึ้นต่อไปได้อีกเช่นกัน กลไกที่ควบคุมรูปธรรมทั้งหมดเป็นรูปละเอียดชนิดหนึ่งเรียกว่า ชีวิตรูป]
(ความใส่ใจ) คือ สภาวะกระทำอารมณ์ไม่ให้ว่างเปล่าในจิต
อีกนัยหนึ่ง มนสิการ คือ สภาวะกระทำจิตให้น้อมไปในอารมณ์เสมอ
[คำว่า มนสิการ มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- สภาวะกระทำอารมณ์ไม่ให้ว่างเปล่าในจิต = มนสฺมี อารมุมณ์ อสฺลุกุ์ กโรตีติ มนสิ-กาโร (มน บทหน้า + กร ธาตุ + ณ ปัจจัย)
- สภาวะกระทำจิตให้น้อมไปในอารมณ์เสมอ = มนํ อารมุมเน นิจจินนุ่น กโรตีติ มนสิ-กาโร (มน บทหน้า + กร ธาตุ + ณ ปัจจัย)]
มนสิการมี ๓ อย่างคือ วิถีปฏิปาทกมนสิการ ชวนปฏิปาทกมนสิการ และอารมณปฏิปาทกมนสิการ
วิถีปฏิปาทกมนสิการ (มนสิการที่ยังวิถีจิตให้เป็นไป) หมายถึง ปัญจทวาราวัชชนจิต ซึ่งทำให้เกิดกระแสจิตในปัญจทวารได้สำเร็จ คือให้ประกอบในอารมณ์[ทางปัญจทวาร]
ชวนปฏิปาทกมนสิการ (มนสิการที่ยังชวนะให้เป็นไป) หมายถึง มโนทวาราวัชชนจิต ซึ่งทำให้กระแสชวนจิตเกิดและเป็นไปได้สำเร็จ คือให้ประกอบในอารมณ์[ทางมโนทวาร]
จิตทั้งสองประเภทนี้ได้ชื่อว่า โยนิโสมนสิการ หรือ อโยนิโสมนสิการ ในที่นั้นๆ เนื่องจากจิตได้รับแรงเกื้อหนุนจากปัจจัยเช่นการสั่งสม การน้อมไป และการกำหนด เป็นต้นมาโดยตลอด ย่อมกระทำกระแสจิตให้น้อมไปในอารมณ์โดยแยบคายหรือไม่แยบคาย
อารมณปฏิปาทกมนสิการ (มนสิการที่ยังอารมณ์ให้เป็นไป) คือ สภาวะธรรม (มนสิการเจตสิก) ที่ทำให้เกิดกระแสจิตเป็นไปต่อเนื่องนับตั้งแต่ปฏิสนธิติดซึ่งแม้จะละ