ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
อีกนัยหนึ่ง วิริยะ คือ สภาวะพึงให้เกิดขึ้นด้วยวิธี ด้วยนัย หมายถึงอุบาย ได้แก่
การกระตุ้นเตือนในเบื้องแรกว่า
วีริยวโต กี นาม กมมํ น สิชฌตีติอาทิเกน.๒๓
“ผู้มีวิริยะจะทำกรรมใดไม่สำเร็จหรือ” เป็นต้น
อีกนัยหนึ่ง วิริยะ คือ สภาวะทำให้ผู้ถึงพร้อมด้วยวิริยะนั้นขวนขวายเป็นพิเศษ
โดยมีประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นเป็นเหตุ
[คำว่า วิริ ย มีความหมาย ๔ ประการ คือ
- ความอาจหาญในการงาน = วีรสฺส ภาโว วีริยํ (วีร ศัพท์ + ณย ปัจจัยในภาวตทฺทิต)
- กิริยาของผู้อาจหาญในการงาน = วีรสฺส กมฺมํ วีริยํ (วีร ศัพท์ + ณย ปัจจัยในกัมมตทฺทิต)
- สภาวะพึงให้เกิดขึ้นด้วยวิธี = วิสินฺนา อีรยิตพฺพ์ ปวตฺตยิตพฺพุนฺติ วิริยํ (วิธิ บทหน้า +
อีร ธาตุ + ณย ปัจจัย ทีพะ อิ ใน วิ เป็น อี)
- สภาวะทำให้ขวนขวายเป็นพิเศษ = วิเสเสน อีรนฺติ กมฺปนฺติ ตํสมงฺคิโน เอเตนาติ
วีริยํ (วิ บทหน้า + อีร ธาตุ + ณย ปัจจัยในกรณสาธนะ)]
อนึ่ง สัมปยุตธรรมที่มีวิริยะอุปถัมภ์อยู่ย่อมไม่มีการทอดทิ้งเหมือนเงยศีรษะ
ขึ้นจากงาน แต่จะเกิดความอุตสาหะเป็นนิตย์เพื่อความสำเร็จแห่งกิจของตน และเมื่อ
สัมปยุตธรรมดังกล่าวเป็นเช่นนั้น บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยสัมปยุตธรรมจะมีกายกับจิตที่
ขวนขวายเสมอ เพราะมีประโยชน์เกื้อกูลตนหรือผู้อื่นเป็นเหตุ ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า “ชื่อว่า
วิริยะ เพราะทำให้ผู้ถึงพร้อมด้วยวิริยะนั้นขวนขวายขึ้น” ดังสารูก[ในคัมภีร์อรรถกถา]ว่า
ตํ อุปตฺถภุภนลภขณนฺติ จ ปคุคหลภขณนฺติ จ อุสฺสาหลภขณนฺติ จ เคหสฺส
ถูณปตฺถภุภนสฺสทินฺติ จ สมมา อารทฺธํ สพฺพสมปตฺตีนำ มูลํ.๒๔
“วิริยะมีลักษณะอุปถัมภ์”
“มีลักษณะเชิดชู”
“มีลักษณะพากเพียร”