ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
ที่กระทำแล้วไม่ดี หมายถึง ทุจริตที่กระทำแล้วและสุจริตที่ยังมิได้กระทำ” ข้อความนั้นไม่
สมควร
(๘๐) ความที่กล่าวไว้ในที่นี้ได้ปฏิเสธข้อความทั้งหมดในคัมภีร์วิภาวนีว่า “โดย
ความจริงแล้ว ชาวโลกเรียกสิ่งที่ยังมิได้ทำว่ากระทำไม่ดีโดยกล่าวว่า ‘สิ่งที่เรายังไม่ทำ เป็น
การทำไม่ดี’ แต่ในที่นี้ กุกตะ คือ จิตตุปบาทอันเร่าร้อนเกิดขึ้นปรารภทุจริตที่กระทำแล้ว
หรือสุจริตที่ยังมิได้กระทำ”
กุกกุจะ คือ ความเป็นเหตุให้จิตตุปบาทดังกล่าวอันกระทำไม่ดีเป็นไปอย่างนั้น
อาจารย์ทั้งหลายกล่าว กุก ธาตุไว้ในคัมภีร์ธาตุว่ามีอรรถคือ “ท้อถอย” และ
“ขีดข่วนใจ” กุกกุจจะ จึงหมายถึง สภาวะท้อถอยด้วยอาการที่น่ารังเกียจ มิใช่ด้วยความ
ละอายต่อบาป อีกนัยหนึ่ง กุกกุจจะ คือ สภาวะขีดข่วนใจ[ให้เกิดแผล]ด้วยอาการอันน่า
รังเกียจ มิใช่ด้วยอาการอันขัดเกลา[ให้สะอาดจาก]กิเลส จึงหมายถึง หมู่สัมปยุตตธรรม
อันเป็นไปอย่างนั้น กล่าวคือ หมู่สัมปยุตตธรรมท้อถอยด้วยอาการทอดถอนใจอยู่เสมออัน
เป็นสิ่งที่พึงรังเกียจโดยเป็นไปอย่างนี้ว่า “เรามิได้กระทำความดีหนอ เรากระทำบาปแล้วหนอ”
คือ ไม่ให้จิตน้อมไปในการสมาทานกุศลธรรม อีกนัยหนึ่ง ย่อมขีดข่วนใจ[ให้เป็นแผล] คือ
กระทำจิตให้ขาดพละกำลังในการสมาทานกุศลโดยกระทำธรรมที่มีแก่นสารคือศรัทธา
เป็นต้นให้เบาบาง ดังนั้น หมู่สัมปยุตตธรรมนั้นจึงได้ชื่อว่า กุกกุจจะ หมู่สัมปยุตตธรรม
เป็นไปอย่างนั้นเพราะประกอบด้วยสภาวธรรมใด สภาวธรรมนั้นชื่อว่ากุกกุจจะ เพราะทำให้
เกิดสัมปยุตตธรรมที่ท้อถอยหรือขีดข่วนใจ
[คำว่า กุกกุจจ มีความหมาย ๓ ประการ คือ
- ความเป็นจิตตุปบาทที่กระทำไม่ดี = กุกตสุส ภาโว กุกกุจจ์ (กุก + ณย ปัจจัยใน
ภาวัตถทิต)
- สภาวะท้อถอยด้วยอาการที่น่ารังเกียจ = กุกฉิเตน อาการเน โจติ สญฺโจติตี
กุกกุจโจ (กุ บทหน้า + กุก ธาตุ = ท้อถอย + ณย ปัจจัยในกัตตุสารนะ)
- สภาวะขีดข่วนใจด้วยอาการอันน่ารังเกียจ = กุกฉิเตน อาการเน โจติ วิลิขติติ
กุกกุจโจ (กุ บทหน้า + กุก ธาตุ = ขีดข่วนใจ + ณย ปัจจัยในกัตตุสารนะ)]