ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
กุกกุจะปรารภความดีที่ยังไม่ได้ทำหรือความชั่วที่ทำไปแล้ว ย่อมเป็นไปโดย
ภาวะที่เร่าร้อนและเสียใจในภายหลัง ดังสารุก[ในคัมภีร์อรรถกถา]ว่า
ตํ ปจฺฉานุตาปลกฺขณ์ กตากตานุโสจนสนฺติ จ.๓๗
“มีลักษณะร้อนใจในภายหลัง”
“มีหน้าที่เสียใจต่อกรรมที่กระทำแล้วหรือยังมิได้กระทำ”
ในพากย์นี้ คำว่า “มีลักษณะร้อนใจในภายหลัง” หมายความว่า มีลักษณะร้อนใจ
ในกาลต่อมา เพราะมิได้กระทำความดีมาก่อนหรือได้กระทำความชั่วไปแล้ว การที่กุกกุจะ
มีอารมณ์เป็นอดีตแน่นอน ย่อมสำเร็จด้วยข้อความนั้น ไม่ใช่ความมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน
หรืออนาคต
คำว่า “มีหน้าที่เสียใจต่อกรรมที่กระทำแล้วหรือยังมิได้กระทำ” พึงประกอบบทว่า
[กรรมคือ]ความชั่วที่กระทำแล้วหรือความดีที่ยังมิได้กระทำ ดังสารุกในคัมภีร์มหา니เทศว่า
ทุวีหากาเรหิ กุกกุจจํ อุปปชฺชติ กตตฺตา จ อกตตฺตา จ. กถญฺจ ทุวีหา ฯเปฯ
อกตตฺตา จ. อกตํ เม กายสุจริตํ. กตํ กายทุจริตนฺติ อุปปชฺชติ กุกกุจจํ. อกตํ เม วจีสุจริตํ
ฯเปฯ กตํ มโนทุจริตนฺติ อุปปชฺชติ กุกกุจจํ. อกตํ เม ปาณาติปาตา เวรมณี. กโต
ปาณาติปาโตติ อุปปชฺชติ กุกกุจจํ ฯเปฯ อกตา เม สมฺมาทิฏฐิ. กตา มิจฉาทิฏฐีติ
อุปปชฺชติ กุกกุจจํ.๓๘
“กุกกุจะย่อมเกิดขึ้นด้วยอาการ ๒ อย่าง คือ กระทำแล้ว และยังมิได้กระทำ
กุกกุจะย่อมเกิดขึ้นด้วยอาการ ๒ อย่าง คือ กระทำแล้ว และยังมิได้กระทำนั้นเป็นอย่างไร
กุกกุจะย่อมเกิดขึ้นดังนี้ว่า เรามิได้กระทำกายสุจริต เรากระทำกายทุจริตแล้ว กุกกุจะ
ย่อมเกิดขึ้นดังนี้ว่า เรามิได้กระทำวจีสุจริต เรากระทำวจีทุจริตแล้ว กุกกุจะย่อมเกิดขึ้นดังนี้
ว่า เรามิได้กระทำมโนสุจริต เรากระทำมโนทุจริตแล้ว กุกกุจะย่อมเกิดขึ้นดังนี้ว่า เรา
มิได้กระทำการงดเว้นจากการปลงชีวิตสัตว์ กุกกุจะย่อมเกิดขึ้นดังนี้ว่า เรากระทำการ
ปลงชีวิตสัตว์แล้ว...กุกกุจะย่อมเกิดขึ้นดังนี้ว่า เรามิได้กระทำสัมมาทิฏฐิ กุกกุจะย่อม
เกิดขึ้นว่า เรากระทำมิจฉาทิฏฐิแล้ว”