ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
สัมปัตตวิรตีมีอารมณ์เป็นปัจจุบันอย่างเดียว ดังข้อความกล่าวว่า
ปญฺจสิกขาปทา ปจฺจุปปนฺนารมุมณา.๕๙
“สิกขาบทห้ามีอารมณ์เป็นปัจจุบัน”
สมาทานวิรตี คือ วิรตีที่เกิดขึ้นแก่ผู้สมาทานสิกขาบท หรืออธิษฐานเอง หรือไม่ล่วงละเมิดอารมณ์ที่มาถึงโดยดำริว่า เราจะรักษาสิกขาบทตามที่สมาทานหรือตามที่อธิษฐานดีแล้ว
สมาทานวิรตีมีอารมณ์เป็นปัจจุบันหรืออนาคต ดังสาธกในคัมภีร์อรรถกถาว่า
ปญฺจสิกขาปทา ปจฺจุปปนฺนารมุมณาติ อิทํ สมปตฺตวิรติเวเสน วุตฺตํ.๖๐
“คำว่า ‘สิกขาบทห้ามีอารมณ์เป็นปัจจุบัน’ นี้ ตรัสไว้ด้วยความเป็นสัมปัตตวิรตี”
สมุจเฉทวิรตี คือ วิรตีที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจของการกำจัดมูลเหตุของทุจริตทั้งหมดในขณะเกิดมรรคจิต มีนิพพานเป็นอารมณ์ แม้วิรตีในผลจิตก็นับเข้าในสมุจเฉทวิรตีนี้
ในบรรดาวิรตีเหล่านั้น โลกิยวิรตีรับเอาอารมณ์ที่ควรล่วงละเมิดคือชีวิตินทรีย์เป็นต้นเป็นอารมณ์ ย่อมละสภาวะ[คือเจตนา]ที่พึงงดเว้นอันมีปาณาติบาตเป็นต้น ส่วนโลกุตตรวิรตีรับนิพพานเป็นอารมณ์ ละสภาวะที่พึงงดเว้นเหล่านั้นทั้งหมด
๘. กรุณา (ความสงสาร) คือ สภาวะกระทำความลำบากใจแก่บุคคลผู้เกิดความสงสารเมื่อเห็นความทุกข์ของผู้อื่น
อีกนัยหนึ่ง กรุณา คือ สภาวะกำจัดทุกข์ของผู้อื่น
อีกนัยหนึ่ง กรุณา คือ สภาวะทำลายทุกข์ของผู้อื่น
อีกนัยหนึ่ง กรุณา คือ สภาวะอันบุคคลแผ่ไปในทุกขิตสัตว์ (สัตว์ผู้ประสบทุกข์)
อีกนัยหนึ่ง คำนี้ตัดบทเป็น กลิ + อุณา [ตามนัยนี้ คำว่า กรุณา ตัดบทเป็น กลิ + อุณา ลบสระ อิ ใน ลิ แล้วแปลง ล เป็น ร] กลิ คือ ทุกข์ เหมือนคำว่า กลิสมุกฺเว ภเวว๖๑ (ในภพอันเป็นเหตุแห่งทุกข์)