ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
(ประมวลจิตและเจตสิกโดยทั่วไป)
อธิบายการประมวล ๖ ประเภท
๑-๒. พระอนุรุทธอาจารย์ได้แสดงการจำแนกจิตและเจตสิกโดยแยกเป็นเรื่องๆ
ดังนี้แล้ว บัดนี้ จะแสดงการจำแนกกลุ่มจิตและเจตสิกทั้งสองนั้นอีก จึงกล่าวคำว่า สมปยุตุตา
ยถาโยคํ ฯลฯ (ธรรมคือจิตและเจตสิก รวมเป็น ๕๓ โดยสภาวะ ประกอบกันตามสมควร)
พึงประกอบบทว่า บัดนี้ ข้าพเจ้า[พระอนุรุทธอาจารย์]จักแสดงการประมวลจิตและ
เจตสิกที่รวมจำนวนมี ๕๓ โดยสภาวะ ตามสมควรที่ประกอบกันได้ โดยจะได้แสดงการ
ประมวลเป็นประเภทต่างๆ ไว้ตามสมควร
ในคาถานั้น สภาวะ คือ ภาวะที่เป็นอยู่ กล่าวคือ ลักษณะเฉพาะของธรรม
ทั้งหลาย ซึ่งนับจำนวนรวมกันเป็น ๕๓ โดยสภาวะนั้นมีดังนี้ ลำดับแรก จิตแม้มี ๘๙ ดวง
โดยจำแนกตามภูมิ ชาติ และสัมปโยคนัย เป็นต้น ก็เป็นสภาวะอย่างหนึ่งด้วยลักษณะเฉพาะ
คือการรับรู้อารมณ์ของตน แม้ผัสสะมี ๘๙ ดวงโดยจำแนกตามภูมิ ชาติ และสัมปโยคนัย
เป็นต้น ก็เป็นสภาวะอย่างหนึ่งด้วยลักษณะกระทบ[อารมณ์] เวทนาและสัญญาเป็นต้น
ก็เช่นเดียวกัน
พึงสัมพันธ์[บทที่ห่างกัน]ว่า การประมวลที่เป็นไปโดยเวทนา เหตุ กิจ ทวาร
อารมณ์ และวัตถุ
ในคาถานั้น คำว่า เวทนาเหตุโต (โดยเวทนาและเหตุ) มีความหมายว่า โดย
ประเภทของเวทนา และโดยประเภทของเหตุ