ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
๓๕. ทวารสังคหะ คือ การประมวลจิตและเจตสิก โดยจำแนกตามทวารมีจักขุ-ทวารเป็นต้น
(๑๐๐) ในคัมภีร์วิภาวินีกล่าวว่า “ทวารสังคหะ คือ การประมวลด้วยการจำแนก ทวารและจิตที่เป็นไปในทวาร” ข้อความนั้นไม่งาม
ทวาร คือ ประตูทางไปของคนสองพวก
คำว่า “ทวาร” เป็นชื่อของช่องทางที่ชนภายในนครออกไปและชนภายนอกนครเข้ามา
อาจารย์บางท่านกล่าวอีกนัยหนึ่งว่า “ทวาร คือ ประตูที่ไปของคนสองพวก”
[คำว่า ทวาร มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- ประตูทางไปของคนสองพวก = เทุ ชนา อรนฺติ คจฺฉนฺติ เอเตนาติ ทุวารํ (ทุ บทหน้า + อร ธาตุ + ณ ปัจจัยในกรณสาธนะ)
- ประตูที่ไปของคนสองพวก = เทุ ชนา อรนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ ทุวารํ (ทุ บทหน้า + อร ธาตุ + ณ ปัจจัยในอธิกรณสาธนะ)]
ประตูมี ๒ อย่างคือ ประตูมีช่อง และประตูใส
ประตูมีช่อง คือ ช่องทางดังที่กล่าวแล้ว
ประตูใส คือ ช่องใสที่ทำด้วยแผ่นกระจก
ประตูใสมีใช้ในเรือนของผู้มีบุญ เรือนดังกล่าวมีประตู ๒ บาน (๒ แบบ) ฉันใด สรีระของเหล่าสัตว์ก็มีประตู ๒ บาน ฉันนั้น ประตูปานมีช่องได้รับการตรัสไว้ว่า
นวทฺวาโร มหาวาโณ.๑๒
“ทวารทั้ง ๙ เป็นแผลขนาดใหญ่”
รูขุมขนเก้าหมื่นเก้าพันก็นับเป็นประตูมีช่อง แต่ในทวารสังคหะนี้ท่านหมายเอาประตูใสที่เหมือนแผ่นกระจก เพราะแม้ประตูใสก็ได้ชื่อว่า ทวาร เนื่องจากคล้ายประตูโดย