ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
เหตุที่เป็นทางออกและทางเข้าของธรรมที่มีอารมณ์ [จิตและเจตสิก] และธรรมที่เป็นอารมณ์
[อารมณ์ ๖]
๓๖. ประตูใสมี ๒ ประเภท คือ ประตูใสที่เป็นรูป และประตูใสที่เป็นนาม พระอนุ
รุทธาจารย์กล่าวว่า จกฺขุทฺวาร์ (จักขุทวาร) เป็นต้น เพื่อแสดงว่าประตูใสที่เป็นรูปก็มี ๕
อย่าง เพราะความใสพิเศษอันเกิดจากกรรมพิเศษและมหาภูตรูปพิเศษ
ในประโยคนั้น คำว่า จกฺขุเมว จกฺขุทฺวาร์ (จักขุประสาทนั่นแหละ ชื่อว่า จักขุ
ทวาร) มีความหมายว่า รูปนิมิตมีวงกลมแห่งพระจันทร์เป็นต้น ย่อมปรากฏที่จักขุ
ประสาทใด ทั้งวิถีจิตมีอวัชนจิตเป็นต้นก็รับเอาอารมณ์ซึ่งปรากฏทางจักขุประสาทใด
จักขุประสาทนั้นได้ชื่อว่า จักขุทวาร เพราะเป็นทางสำคัญสำหรับการเข้าถึงความเป็นอารมณ์
ของรูปนิมิตและความรับอารมณ์ของวิถีจิตทั้งสอง อีกนัยหนึ่ง รูปภายนอกมีวงกลมแห่ง
พระจันทร์เป็นต้น ย่อมเข้าถึงความเป็นอารมณ์แห่งวิถีจิตภายในให้อวัชนจิตเป็นต้นด้วย
ธาตุใสคือจักขุประสาทใด ทั้งวิถีจิตภายในมีอวัชนจิตเป็นต้นก็เข้าถึงการรับรู้รูปภายนอก
เหล่านั้นเป็นอารมณ์ ด้วยรูปใสคือจักขุประสาทใด รูปใสนั้นก็คือจักขุประสาท และชื่อว่า
จักขุทวาร ด้วยเหตุดังที่กล่าวไว้แล้ว
ทวารอื่นเช่นโสตทวารเป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน
(๑๐๑) ส่วนในคัมภีร์ฎีกาทั้งหลาย ท่านกล่าวไว้ว่า “ชื่อว่า ทวาร เพราะคล้าย
ประตู เนื่องจากเป็นทางเกิดของนามธรรมมีอวัชนจิตเป็นต้น” ข้อความนั้นไม่งาม เพราะ
ทวารเป็นเหตุเกิดของอารมณ์มีรูปารมณ์เป็นต้นอีกด้วย โดยแท้จริงแล้ว พระอนุรุทธาจารย์
จักกล่าวว่า ฉพฺพิธา วิสยปฺปวตฺติโย (การที่อารมณ์เป็นไปในทวาร) ๖ ประการ)
ในประโยคนี้ คำว่า วิสยปฺปวตฺติ คือ ความเป็นไปของการอารมณ์มีรูปเป็นต้น
ปรากฏในทวารทั้งหลาย
คำว่า จกฺขุเมว จกฺขุทฺวาร์ (จักขุประสาทนั่นแหละ ชื่อว่า จักขุทวาร) ปฏิเสธ
ข้อความว่า ทวารแห่งตา ชื่อว่า จักขุทวาร