ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
[คำว่า ฉทวาริกวิมุตต มีความหมาย ๒ ประการ คือ ฉทวาริก (จิตที่เกี่ยวข้องกับทวาร ๖)
และ วิมุตต (พ้นจากทวาร ๖) คำว่า ทวาร ติดตามมาประกอบกับคำว่า วิมุตต จึงหมายถึง พ้นจาก
ทวาร ๖]
(๑๐๖) ในคัมภีร์วิภาวนีกล่าวว่า “จิตที่เกี่ยวข้องกับทวาร ๖ และพ้นจากจิตที่
เกี่ยวข้องกับทวาร ๖” ข้อความนั้นไม่งาม เพราะมิได้สดับมาอย่างนั้นในประโยคก่อน
[ในประโยคร้อยแก้วก่อนนี้ (ข้อ ๔๕) มีข้อความว่า “สันตีรณจิตที่ประกอบกับอุเบกขาเวทนา
และมหาวิปากจิต เป็นจิตที่เกิดในทวาร ๖ และ ไม่เกี่ยวข้องกับทวาร” ดังนั้น คัมภีร์นี้จึงอธิบาย
ฉทวาริกวิมุตต ว่า ฉทวาริก (จิตที่เกี่ยวข้องกับทวาร ๖) และ ทวารวิมุตต (พ้นจากทวาร ๖) เพื่อ
ให้สอดคล้องกับข้อความในคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ]
พึงประกอบบทว่า พึงแสดงจิตเป็น ๕ นัย คือ จิตที่เกิดขึ้นในทวารเดียว...และ
จิตไม่เกี่ยวข้องกับทวาร ๖ ทวารโดยประการทั้งปวง เป็น ๓๖ ดวง...และ ๙ ดวง ตามลำดับ
๔๘. อารัมพณสังคหะ คือ การประมวลจิตและเจตสิก โดยจำแนกตามอารมณ์มี
รูปารมณ์เป็นต้น
(๑๐๗) ส่วนในคัมภีร์ฎีกาทั้งหลายกล่าวว่า “อารัมพณสังคหะ คือ การประมวล
อารมณ์โดยสภาวะ ประเภท และจิตที่มีอารมณ์นั้น” ข้อความนั้นไม่งาม เพราะปริจเฉทนี้
ประมวลจิตและเจตสิกเท่านั้น มิใช่ประมวลอารมณ์
รูปวิเคราะห์ของรูปเป็นต้นจักปรากฏต่อไป[ในปริจเฉทที่ ๖ ชื่อว่า รูปสังคหวิภาค]
อารัมพณะ (อารมณ์) หมายถึง ที่ยึดหน่วงของจิตและเจตสิก คือยึดไว้ไม่ปล่อย
เหมือนไม้เท้าเป็นต้นที่บุรุษไร้กำลังต้องจับไว้
เมื่อมีคำว่า อารุมณ ย่อมชื่อว่า อารมณ์ เพราะเป็นที่มารื่นรมย์ของจิตและเจตสิก