ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
คำว่า เยภุยเยน แปลว่า โดยมาก
คำว่า ภวนุตฺเต (ในภพอื่น) คือ ในภพก่อน และในเวลาใกล้เสียชีวิตในภพนั้น
คำว่า ฉทวารคุคหิต์ (ถูกรับรู้ทางทวารทั้ง ๖) มีความหมายว่า มรณสันนชวนจิต
(ชวนจิตที่เกิดในขณะใกล้เสียชีวิต) รับรู้[อารมณ์นั้น]ผ่านทางทวารทั้ง ๖ ทวาร
คำว่า เยภุยเยน (โดยมาก) ในที่นี้แสดงถึงความไม่แน่นอนของนัยว่า ภวนุตฺเต
ฉทวารคุคหิต์ (ถูกรับรู้ทางทวารทั้ง ๖ ทวารในภพอื่น)
ถามว่า : เพราะเหตุใด
ตอบว่า : เพราะมีอารมณ์ที่รับรู้ไม่ได้บ้าง หมายความว่า อารมณ์ของปฏิสนธิจิต
ภวังคจิต และจุติจิตในกามภูมิที่เรียกว่า กรรม กรรมนิมิต และคตินิมิต ของผู้จุติจาก
อสัญญีภพ และที่เรียกว่าคตินิมิตของผู้จุติจากอรูปภพ ย่อมรับรู้ไม่ได้ทางทวารใดทวารหนึ่ง
ในภพอื่น
ในเรื่องนี้ คัมภีร์ปัฏฐานได้ปฏิเสธุปุเรชาตปัจจัยทั้งสองอย่างในอรูปภพไว้ ทั้งใน
คัมภีร์อรรถกثาก็กล่าวว่า ปฏิสนธิจิตในกามภูมิของผู้ที่จุติจากอรูปภูมิมีอารมณ์คือคตินิมิต
ที่เป็นปัจจุบัน และแสดงว่าคตินิมิตเป็นรูปรอรมณ์อย่างเดียว ดังนั้น อารมณ์ที่เรียกว่าคตินิมิต
ของปฏิสนธิจิตในกามภูมิของอรูปพรหม จึงไม่ถูกรับรู้ทางทวารใดทวารหนึ่งในภพอื่น
การปรากฏแห่งกรรมอารมณ์เป็นต้นด้วยแรงกรรมในเวลาใกล้เสียชีวิต มักจะเกิด
แก่คนที่เสียชีวิตด้วยความหลง แต่เกิดได้กับชนเหล่าอื่นด้วยอานุภาพความเพียรผู้อื่น
บ้าง ด้วยอานุภาพของการระลึกถึงสิ่งที่ตนเสพดีอยู่เสมอบ้าง ด้วยอานุภาพของเทวดาจาก
เทวโลกที่มาพาไปบ้างเหมือนอารมณ์ที่เกิดแก่ธัมมิกอุบาสก
แม้นายนิรยบาลจากนรกก็มาพาไปได้พึงกล่าวเรื่องนี้ดังปรากฏในเรวดิวิมานวัตถุ
ความพิสดารว่า นายนิรยบาล ๒ ตนพานางเรวดิไปสู่ภพดาวดึงส์ก่อนพาไปนรกใน
ภายหลังความจริงนายนิรยบาลสามารถไปสู่ภพดาวดึงส์ได้เหมือนบริวารของท้าวเวสสุวัณ
เพราะเป็นชาติยักษ์ ดังพระพุทธวจนะในพระบาลีว่า