ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
โดยยังไม่มาถึง[ทวาร] ส่วนอารมณ์อื่น [คือคันธารมณ์ รสารมณ์ และโผฏฐัพพารมณ์ ย่อมถึง
ความเป็นอารมณ์โดยมาถึง[ทวาร]
ความแตกต่างกันนี้พึงทราบด้วยความแตกต่างแห่งการกระทบ หมายความว่า
อารมณ์ ๒ อย่างแรกกระทบโดยความเป็นรูปนิมิต[เหมือนเงาหน้าในกระจก] ไม่ได้กระทบ
โดยเนื่องกับที่ตั้ง แต่อารมณ์ ๓ อย่างหลังย่อมกระทบโดยเนื่องกับที่ตั้ง ไม่ได้กระทบโดย
ความเป็นรูปนิมิต และการกระทบแห่งรูปนิมิตย่อมมีแก่อารมณ์ที่ยังไม่มาถึง ไม่มีแก่อารมณ์
ที่มาถึงแล้ว แต่การกระทบแห่งที่ตั้งย่อมมีแก่อารมณ์ที่มาถึงแล้ว ไม่มีแก่อารมณ์ที่ยังไม่
มาถึง เงาร่างของบุคคลผู้เดินอยู่ที่ฝั่งน้ำย่อมปรากฏในสระน้ำ แต่เงาร่างของผู้ที่ลงไปในน้ำ
ย่อมไม่ปรากฏในสระนั้น ฉันใด รูปารมณ์และสัททารมณ์ที่มาถึงย่อมไม่กระทบกับปสาทรูป
ฉันนั้น
ถามว่า : เพราะเหตุใด
ตอบว่า : เพราะไม่มีโอกาสแห่งรูปนิมิต เนื่องจากไม่มีแสงสว่างและอากาศใน
ระหว่างอารมณ์กับจิตที่รับรู้อารมณ์ แต่เมื่อยังไม่มาถึงก็จะกระทบอารมณ์โดยเนื่องกับการ
ปรากฏแห่งรูปนิมิตของตน
ถามว่า : เพราะเหตุใด
ตอบว่า : เพราะว่ารูปนิมิตได้รับโอกาสแล้ว ส่วนอารมณ์ ๓ อย่างอื่นย่อม
กระทบโดยเนื่องกับที่ตั้งตามที่เกิดขึ้น ดังนั้น อารมณ์เหล่านั้นเมื่อมาถึงปสาทรูปแล้วย่อม
กระทบได้ หากยังไม่มาถึงปสาทรูปก็กระทบไม่ได้
ในบรรดาอารมณ์เหล่านั้น อารมณ์ที่ยังไม่มาถึงซึ่งกระทบกับปสาทรูป เป็นอารมณ์
ใหญ่โตบ้าง มากบ้าง ตามประเภทแห่งดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เป็นต้น และตามประเภท
แห่งเสียงฟ้าผ่าและเสียงฟ้าร้องเป็นต้น ย่อมมาปรากฏในปสาทรูปหนึ่งๆ เพราะดำรงอยู่
ในที่ไกลแล้วกระทบปสาทรูปด้วยการใส่รูปนิมิตเข้า ส่วนอารมณ์ ๓ อย่างอื่นที่มาถึงแล้ว
ย่อมกระทบกับปสาทรูปได้ ดังนั้น อารมณ์หนึ่งๆ จึงมาปรากฏในปสาทรูปหนึ่งๆ เท่านั้น