คัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ

เหตุสังคหะ

(ประมวลจิตและเจตสิกโดยเหตุ)

๑๐. ในเหตุสังคหะ ที่ชื่อว่าเหตุมี ๖ อย่างคือ โลภเหตุ โทสเหตุ โมหเหตุ อโลภเหตุ อโทสเหตุ และอโมหเหตุ

๑๑. ในบรรดาเหตุเหล่านั้น อเหตุุกจิตมี ๑๘ ดวง ตามประเภทแห่งปัญจทวาราวัชชนจิต ๑ ดวง ทวิปัญจวิญญาณจิต ๑๐ ดวง สัมปฏิจฉนจิต ๒ ดวง สันตีรณจิต ๓ ดวง โวฏฐัพพนจิต ๑ ดวง และหสิตุปปาทจิต ๑ ดวง (๑๘)

๑๒. จิตที่เหลือทั้งหมด ๗๑ ดวงเป็นสเหตุุกจิต (๗๑)

๑๓. แม้ในบรรดาสเหตุุกจิตเหล่านั้น โมหมูลจิต ๒ ดวงเป็นจิตที่มีเหตุเดียว [คือโมหเหตุ] (๒)

๑๔. จิต ๒๒ ดวงคือ อกุศลจิต ๑๐ ดวงที่เหลือ [คือเว้นจากโมหมูลจิต ๒ ดวง] และกามาวจรโสภณจิต ๑๒ ดวงซึ่งไม่ประกอบกับญาณ เป็นจิตมี ๒ เหตุ (๒๒)

[ถ้าเป็นอกุศลจิต เช่น โลภมูลจิต จะประกอบกับโลภเหตุและโมหเหตุ ถ้าเป็นโทสมูลจิต จะประกอบกับโทสเหตุและโมหเหตุ ส่วนกามาวจรโสภณจิตจะประกอบกับอโลภเหตุและอโทสเหตุกล่าวคือ โลภเหตุในโลภมูลจิต ทำให้จิตยึดติดผูกพันในอารมณ์ โมหเหตุทำหน้าที่ปิดบังโทษของความโลภ เป็นต้น]

๑๕. จิต ๔๙ ดวงคือ กามาวจรโสภณจิตที่ประกอบกับญาณ ๑๒ ดวง มหัคคตจิต [๒๗ ดวง] และโลกุตตรจิต [๘ ดวง]เป็น ๔๙ ดวง เป็นจิตมี ๓ เหตุ [อโลภเหตุ อโทสเหตุ และอโมหเหตุ] (๔๙)

คาถาสรุป

๑๖. เหตุอันเป็นอกุศลมี ๓ อย่าง คือ โลภเหตุ โทสเหตุและโมหเหตุ เช่นเดียวกันนี้ เหตุอันเป็นกุศลและอัพยากฤตมี ๓ อย่างคือ อโลภเหตุ อโทสเหตุ และอโมหเหตุ