ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
การกำหนดจำนวนมากที่สุด ส่วนในอรรถกถาญาณวิภังค์ได้กล่าวถึงวาระของโวฏฐัพพนจิตไว้ในอวิภูตารมณ์ด้วยการดำเนินไปของโวฏฐัพพนจิต ๒ หรือ ๓ ครั้ง
[คำว่า การกำหนดจำนวนมากที่สุด คือ อุกัฏฐนัยนั่นเอง (ดู ข้อ ๑๒)]
วาระที่ ๔ ซึ่งได้ชื่อว่า โมฆวาระ ที่กล่าวไว้โดยความเป็นภวังค์ไหวเท่านั้นในทวาร ๕ พึงมีได้ในมโนทวารนี้ ความจริงแม้เมื่อมโนทวารล้วนๆ มาปรากฏในอารมณ์ ครั้นวิถีจิตไม่เกิดขึ้นและภวังคจิตไหว ๒ ครั้ง จำนวนของโมฆวาระที่ลดน้อยไปจักไม่มี แต่เมื่ออารมณ์มาปรากฏและภวังค์ไหว การดำเนินไปของอารมณ์ย่อมมีโดยแท้
ด้วยประการดังนี้ พึงทราบการดำเนินไปของอารมณ์ซึ่งเป็นอารมณ์[ของวิถีจิต] ๔ วาระ ที่เรียกว่า ตทารัมมณวาระ ชวนวาระ โวฏฐัพพนวาระ และโมฆวาระ ในมโนทวารนี้ตามลำดับ
โปรดทราบการดำเนินไปของอารมณ์ในวาระ ๔ เหล่านี้ว่า
อติวิภูตารมณ์ คือ การดำเนินไปแห่งอารมณ์ของตทารัมมณวาระ
วิภูตารมณ์ คือ การดำเนินไปแห่งอารมณ์ของชวนวาระ
อวิภูตารมณ์ คือ การดำเนินไปแห่งอารมณ์ของโวฏฐัพพนวาระ
อติอวิภูตารมณ์ คือ การดำเนินไปแห่งอารมณ์ของโมฆวาระ
พึงทราบความเป็นอติวิภูตารมณ์ในที่นี้ เพราะความมีกำลังมากของอารมณ์ หรือจิต โดยแท้จริงแล้ว แม้จิตจะมีกำลังน้อย อารมณ์ที่มีกำลังยิ่งโดยความเป็นแผ่นดินและภูเขาเป็นต้นก็ชื่อว่าอติวิภูตารมณ์ แต่เมื่อจิตมีกำลังมาก พระนิพพานที่แม้ละเอียดสุขุมยิ่งก็ชื่อว่าอติวิภูตารมณ์ แม้อารมณ์อื่นก็เช่นเดียวกัน
ประเภทของวาระในที่นี้ มี ๒ อย่าง คือ วาระที่ติดตามปัญจทวาร และวาระที่สำเร็จเฉพาะ[ในมโนทวาร]
วาระที่ติดตามปัญจทวาร มี ๕อย่างโดยจำแนกตามวาระที่ติดตามจักขุทวารเป็นต้น ในวาระทีละอย่างนั้น มีอย่างละ ๔ คือ อตีตคหณวาระ (วาระรับเอาอดีตอารมณ์) สมุททายวาระ (วาระรับเอากลุ่มก้อน) วัตถุกหณวาระ (วาระรับเอารูปร่าง) และนามคหณวาระ