ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในพระอภิธรรมปิฎก ธาตุวิภังค์ ว่า
สพฺพธมฺเมสุ วา ปน ปจมสมนุนาหาโร.๔๘
“อีกนัยหนึ่ง ความใส่ใจก่อน[คืออาวัชชนกิจ]ในสภาวะทั้งหมด ย่อมเกิดขึ้น”
ในมหาหตถิโทปมสูตร มีพระพุทธวจนะว่า
อชฌตฺติกญฺเจว อาวุโส จกฺขุปริสินุ นํ โหติ. พาหิรา จ รูปา อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. โน จ ตชฺโช สมนุนาหาโร โหติ. เนว ตาว ตชฺชสฺส วิญญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหติ. ยโต จ โข อาวุโส อชฌตฺติกญฺเจว จกฺขุปริสินุ นํ โหติ. พาหิรา จ รูปา อาปาตมาคจฺฉนฺติ. ตชฺโช จ สมนุนาหาโร โหติ. เอวํ ตชฺชสฺส วิญญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหติ. อชฌตฺติกญฺเจว อาวุโส โสตํ ... ฆาณํ ... ชิวฺหา ...กายโย ... มโน อปริภินฺโน โหติ. พาหิรา จ ธมฺมา อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. โน จ ตชฺโช สมนุนาหาโร โหติ. เนว ตาว ตชฺชสฺส วิญญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหติ. ยโต จ โข อาวุโส อชฌตฺติกโต เจว มโน อปริภินฺโน โหติ. พาหิรา จ ธมฺมา อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. ตชฺโช จ สมนุนาหาโร โหติ. เอวํ ตชฺชสฺส วิญญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหติ. ๔๙
“ดูกรผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าจักขุภายในไม่เสียหาย รูปารมณ์ภายนอก ก็มาปรากฏ แต่ถ้าความใส่ใจที่เกิดขึ้นตามสมควรแก่จักขุกับรูปารมณ์ไม่มี ความปรากฏแห่งหมู่จิตที่เกิดขึ้นตามสมควรแก่จักขุ รูปารมณ์ และความใส่ใจย่อมไม่มี แต่เพราะเหตุที่จักขุภายในไม่เสียหาย รูปารมณ์ภายนอกก็มาปรากฏ ทั้งความใส่ใจที่เกิดขึ้นตามสมควรแก่จักขุกับรูปารมณ์ก็มีอยู่ ความปรากฏแห่งหมู่จิตที่เกิดขึ้นตามสมควรแก่จักขุ รูปารมณ์ และความใส่ใจย่อมมีได้อย่างนี้...
ถ้าโสตภายในไม่เสียหาย สัททารมณ์ภายนอกก็มาปรากฏ แต่ถ้าความใส่ใจที่เกิดขึ้นตามสมควรแก่โสตกับสัททารมณ์ไม่มี ความปรากฏแห่งหมู่จิตที่เกิดขึ้นตามสมควรแก่โสต สัททารมณ์ และความใส่ใจย่อมไม่มี แต่เพราะเหตุที่โสตภายในไม่เสียหาย สัททารมณ์ภายนอกก็มาปรากฏ ทั้งความใส่ใจที่เกิดขึ้นตามสมควรแก่โสตกับสัททารมณ์ก็มีอยู่ ความปรากฏแห่งหมู่จิตที่เกิดขึ้นตามสมควรแก่โสต สัททารมณ์ และความใส่ใจย่อมมีได้อยางนี้....