คัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ

๔๖. มหัคคตวิปากจิตเท่านั้น เป็นจิตที่ไม่เกี่ยวข้องกับทวาร (๐.๙)

คาถาสรุป

๔๗. บัณฑิตพึงแสดงจิตเป็น ๕ นัย คือ จิตที่เกิดขึ้นในทวารเดียว จิตที่เกิดขึ้นในทวาร ๕ จิตที่เกิดขึ้นในทวาร ๖ จิตที่ [บางคราว] ไม่เกี่ยวข้องกับทวาร ๖ และจิตที่ไม่เกี่ยวข้องกับทวาร ๖ โดยประการทั้งปวง มี ๓๖ ดวง ๓ ดวง ๓๑ ดวง ๑๐ ดวง และ ๙ ดวง ตามลำดับ

อาลัมพณสังคหะ

(ประมวลจิตและเจตสิกโดยอารมณ์)

๔๘. ชื่อว่าอารมณ์ในอาลัมพณสังคหะมี ๖ อย่างคือ รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ และธัมมารมณ์

๔๙. ในบรรดาอารมณ์เหล่านั้น รูปนั้นแหละคือรูปารมณ์ เช่นเดียวกันนี้ เสียงเป็นต้น เป็นสัททารมณ์เป็นต้น

๕๐. ส่วนธัมมารมณ์มีประมวลไว้ ๖ อย่าง โดยประเภทแห่งปสาทรูป [๕] สุขุมรูป [๑๖] จิต เจตสิก นิพพาน และบัญญัติ

[ธัมมารมณ์ คือ มโนสัมผัส เป็นอารมณ์ที่ใจรับรู้ทางมโนทวาร โดยไม่เกี่ยวข้องกับปัญจทวาร]

๕๑. ในบรรดาอารมณ์เหล่านั้น รูปเท่านั้นเป็นอารมณ์ของจิตที่เป็นไปในจักขุทวารทั้งหมด และรูปนั้นนั่นเทียวเป็นปัจจุบัน เช่นเดียวกันนี้ เสียงเป็นต้นเป็นอารมณ์ของจิตที่เป็นไปในโสตทวารเป็นต้น และเสียงเป็นต้นนั้นเป็นปัจจุบัน (๖)