คัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ

๖๐. ในบรรดาอรูปาวจรจิต อรูปาวจรจิตที่ ๒ และที่ ๔ มีอารมณ์เป็นมหัคคตะ [คือรับรู้จิตดวงก่อนเป็นอารมณ์อย่างเดียว] (๒)

๖๑. ส่วนมหัคคตจิตที่เหลือทั้งหมดมีบัญญัติเป็นอารมณ์ [เช่น กสิณ เป็นต้น] (๒๑)

๖๒. โลกุตตรจิตมีนิพพานเป็นอารมณ์ (๘)

คาถาสรุป

๖๓. การประมวลในอาลัมพณสังคหะนั้นจำแนกได้ ๗ ประการ คือ จิต ๒๕ ดวงย่อมมีในปริตตารมณ์ [คืออารมณ์ที่เป็นกามาวจร] จิต ๖ ดวงย่อมมีในมหัคคตารมณ์ จิต ๒๑ ดวงย่อมมีในอารมณ์ที่เป็นบัญญัติ ส่วนจิต ๘ ดวงย่อมมีในอารมณ์ที่เป็นนิพพาน จิต ๒๐ ดวงย่อมมีในอารมณ์ที่พ้นจากโลกุตตรอารมณ์ จิต ๔ ดวงย่อมมีในอารมณ์ที่ยกเว้นอรหัตมรรค และอรหัตผล ส่วนจิต ๖ ดวงย่อมมีในอารมณ์ทั้งมวล

วัตถุสังคหะ

(ประมวลจิตและเจตสิกโดยวัตถุ)

๖๔. สิ่งที่เรียกว่า วัตถุ ในวัตถุสังคหะมี ๖ อย่าง คือ จักขุวัตถุ โสตวัตถุ ฆานวัตถุ ชิวหาวัตถุ กายวัตถุ และหทัยวัตถุ

[วัตถุ คือ ปสาทรูปและหทัยรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งการรับรู้]

๖๕. วัตถุเหล่านั้นทั้งหมดย่อมเกิดในกามภูมิ

๖๖. แต่วัตถุ ๓ มีฆานวัตถุเป็นต้นไม่มีในรูปภูมิ

๖๗. ส่วนในอรูปภูมิ ไม่มีวัตถุทั้งปวง

๖๘. ในบรรดาวัตถุเหล่านั้น วิญญาณธาตุ ๕ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยปสาทวัตถุทั้ง ๕ แน่นอนตามลำดับ