ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
[จักขุวิญญาณจิต คือ จิตที่เกิดขึ้นโดยอาศัยจักขุประสาท หมายถึง จิตที่เป็นไปในจักขุประสาทนั่นเอง แม้โสตวิญญาณจิตเป็นต้นก็มีนัยเดียวกัน]
๖๙. ส่วนมโนธาตุ ที่เรียกว่า ปัญจทวาราวัชชนจิต และสัมปฏิจฉนจิต ย่อมเป็นไปโดยอาศัยหทัยวัตถุเท่านั้น
๗๐. อนึ่ง จิต [๓๐ ดวง]ที่เหลือเรียกว่า มโนวิญญาณธาตุ โดยประเภทแห่งสันตีรณจิต [๓] มหาวิปากจิต [๘] ปฏิฆจิตทั้ง ๒ ปฐมมรรคจิต หสนจิต และรูปาวจรจิต [๑๕] ย่อมเป็นไปโดยอาศัยหทัยวัตถุเท่านั้น (๑๐ + ๓ + ๓๐ = ๔๓)
๗๑. แต่จิต [๘๒ ดวง]ที่เหลือเรียกว่า มโนวิญญาณธาตุ โดยประเภทแห่งกุศลจิต [๑๒ เว้นรูปาวจรกุศลจิต ๕] อกุศลจิต [๑๐ เว้นปฏิฆจิต ๒] กิริยาจิต [๒๐ เว้นปัญจทวาราวัชชนจิต หสนจิต และรูปาวจรกิริยาจิต ๕] และโลกุตตรจิต [๘ เว้นโสตาปัตติมรรค] ย่อมเป็นไปโดยอาศัยหทัยวัตถุก็ได้ ไม่อาศัยหทัยวัตถุก็ได้ (๔๒)
๗๒. [ส่วนจิตที่เหลือ]โดยประเภทแห่งอรูปวิปากจิต ย่อมเป็นไปโดยไม่อาศัยหทัยวัตถุเลย (๔)
๗๓. วิญญาณธาตุในกามภูมิ ๗ ดวง อาศัยวัตถุ ๖ วิญญาณธาตุ ๔ ดวงในรูปภูมิ อาศัยวัตถุ ๓ ส่วนวิญญาณธาตุในอรูปภูมิ ไม่อาศัย[วัตถุใดๆ]
๗๔. จิต ๔๓ ดวงเกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุ จิต ๔๒ ดวง เกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุ และไม่อาศัยวัตถุ อรูปวิปากจิต เกิดขึ้นโดยไม่อาศัยวัตถุ
ในคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ