คัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ

วิถีจิต ๖ อย่าง

๖. ส่วนวิถีจิต ๖ อย่าง คือลำดับจิตที่เกิดในทวาร พึงประกอบตามประเภทแห่งทวาร คือ จักขุทวารวิถี โสตทวารวิถี ฆานทวารวิถี ชิวหาทวารวิถี กายทวารวิถี และมโนทวารวิถี หรือตามประเภทแห่งวิญญาณ คือ จักขุวิญญาณวิถี โสตวิญญาณวิถี ฆานวิญญาณวิถี ชิวหาวิญญาณวิถี กายวิญญาณวิถี และมโนวิญญาณวิถี

การจำแนกตามวิถี

๗. พึงทราบการดำเนินไปของอารมณ์[ในทวาร] ๖ อย่างดังนี้คือ ในปัญจทวาร [๔ อย่าง] คือ อติมหันตารมณ์ มหันตารมณ์ ปริตตารมณ์ และอติปริตตารมณ์ ส่วนในมโนทวาร [๒ อย่าง] คือ วิภูตารมณ์ และอวิภูตารมณ์

วิถีจิตในปัญจทวาร

๘. ความเป็นไปของวิถีจิตเป็นอย่างไร ขณะทั้ง ๓ โดยจำแนกเป็นอุปปาทขณะ ฐิติขณะ และภังคขณะ ชื่อว่า ขณะของจิตดวงหนึ่งๆ

๙. อนึ่ง ขณะจิต ๑๗ ขณะเหล่านั้น ชื่อว่า เป็นอายุของรูปธรรม

[การเทียบอายุของรูปนั้นแสดงไว้ด้วยขณะจิตที่มีจำนวนแน่นอน กล่าวคือ ขณะจิตดวงหนึ่งๆ มี ๓ ขณะย่อย คือ อุปปาทขณะ (ขณะเกิดขึ้น) ฐิติขณะ (ขณะตั้งอยู่) และภังคขณะ (ขณะดับไป) ในวิถีจิตหนึ่งๆ มีขณะจิต ๑๗ ขณะเกิดเป็นอายุขณะมาก ขณะจิตดวงหนึ่งๆ รวม ๑๗ ขณะเป็นการเกิดดับของรูปหนึ่งๆ ดังนั้น ขณะย่อยของรูปหนึ่งๆ จึงมี ๕๑ ขณะจิต (๑๗ x ๓ = ๕๑) ในบรรดาขณะเหล่านี้ อุปปาทขณะมี ๑ ขณะ ภังคขณะมี ๑ ขณะ แต่ฐิติขณะในระหว่างมี ๔๙ ขณะ ฐิติขณะของรูปจึงมีระยะนานกว่าฐิติขณะของจิตที่มีเพียงช่วงขณะจิตเดียว]

๑๐. อารมณ์ ๔ อย่างที่ล่วงขณะจิต ๑ ขณะก็ดี ที่ล่วงขณะจิตหลายขณะก็ดี เมื่อถึงฐิติขณะเท่านั้น ย่อมมาปรากฏในปัญจทวาร