คัมภีร์ปรมัตถทีปนี

“นิพพานที่พึงรู้แจ้ง กล่าวไม่ได้ว่ามีสัณฐานเช่นนี้ ไม่มีขอบเขต ผุดผ่องยิ่งนัก มีอยู่”

ในพระบาลีนั้น พระดำรัสว่า “ที่พึงรู้แจ้ง” หมายความว่า นิพพานนี้พึงรู้แจ้ง โดยกระทำให้ปรากฏชัดด้วยสภาพดับสังขตธรรมได้สนิท เพราะนิพพานเกิดขึ้นได้โดยความดับสิ้นไปของสังขตธรรมทั้งหลาย

พระดำรัสว่า “กล่าวไม่ได้ว่ามีสัณฐานเช่นนี้” หมายความว่า กล่าวไม่ได้โดยกระทำให้ต่างกันด้วยประเภทของกาล ทิศ สถานที่ บุคคล กระแสรูปนาม ความหยาบ และความประณีตเป็นต้น หรือกล่าวไม่ได้ด้วยสัณฐานอย่างใดอย่างหนึ่งที่ปุถุชนคนเขลาสามารถพบเห็นได้ เพราะปราศจากรูปร่างสัณฐาน

พระดำรัสว่า “ไม่มีขอบเขต” หมายความว่า ปราศจากขอบเขตก่อนและหลัง

พระดำรัสว่า “ผุดผ่องยิ่งนัก” หมายความว่า ผุดผ่องรอบด้านด้วยรัศมีคือคุณธรรมอันไม่มีที่สุดซึ่งเกิดจากการกำจัดทุกข์ในวัฏฏะ

อนึ่ง นิพพานไม่อาจกล่าวว่าไม่มีในกาลโน้นหรือทิศโน้นภายในทิศทั้งหมดและในสงสารที่ไม่มีใครรู้เบื้องต้น เพราะมีสภาพกล่าวไม่ได้อย่างนั้น

ถามว่า : เพราะเหตุใด

ตอบว่า : เพราะนิพพานมีอยู่ได้ในที่ทุกสถานเสมอโดยความเป็นธรรมที่บรรลุได้จริงในกาลใดกาลหนึ่งหรือที่ใดที่หนึ่ง ดังพระพุทธวจนะในพระวินัยปิฎก อังคุตตรนิกายและคัมภีร์อุทานว่า

เสยุยถาปิ ภิกฺขเว ยา กาจิ โลเก สวนุติโย มหาสมุทฺทํ อปุปเนฺตึ. ยา จ อนตลิกฺขา ธารา ปปตนฺติ. น เตน มหาสมุทฺทสฺส อูนตฺตํ วา ปูรตฺตํ วา ปญฺญายติ. เอวเมว โข ภิกฺขเว พหู เจปิ ภิกฺขู อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายนฺติ. น เตน นิพฺพานธาตุยา อูนตฺตํ วา ปูรตฺตํ วา ปญฺญายติ.¹⁰²

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำสายใดสายหนึ่งในโลกย่อมไหลไปสู่มหาสมุทร ธารน้ำจากท้องฟ้าย่อมตกลงในมหาสมุทร แต่มหาสมุทรไม่ปรากฏความพร่องหรือเต็มด้วยเหตุนั้น