ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
(ประมวลหัวข้อธรรม)
๑. พระอนุรุทธาจารย์ได้แสดงเนื้อความแห่งธรรมที่เป็นปรมัตถ์ทั้ง ๔ ประการโดยกล่าวอธิบายไว้ใน ๖ ปริจเฉทแรกดังนี้แล้ว บัดนี้ จะแสดงหัวข้อธรรมคือหมวดหมู่ธรรมของปรมัตถธรรมเหล่านั้น จึงกล่าวไว้เป็นคาถาแรก
พึงประกอบบทว่า ข้าพเจ้าได้กล่าวสภาวธรรมซึ่งมี ๗๒ ประการพร้อมทั้งลักษณะไว้แล้ว บัดนี้ จักกล่าวหัวข้อธรรมเหล่านั้นตามสมควร
ในคาถานั้น คำว่า สลกฺขณา วตฺถุธมฺมา (สภาวธรรมพร้อมทั้งลักษณะ) เป็นการปฏิเสธอนิปผันรูป ๑๐ เพราะรูปดังกล่าวไม่มีลักษณะเฉพาะของตนเป็นพิเศษ[มีความแข็งเป็นต้น]หรือลักษณะทั่วไปมีความไม่เที่ยงเป็นต้น เพราะไม่มีความเป็นปรมัตถ์แน่นอน จึงไม่ใช่สภาวธรรมเพราะไม่มีจริงโดยองค์ธรรม ความจริงคำว่า วตฺถุ ในคาถานี้ หมายความว่า “สภาวะ” ซึ่งก็เป็นสภาพธรรมที่มีองค์ธรรมปรากฏอยู่จริง
ด้วยคำว่า วตฺถุธมฺมา นี้ ท่านแสดงว่าแม้พระนิพพานก็มีสภาวะปรากฏอยู่จริงโดยองค์ธรรมในมรรคญาณ ผลญาณ และปัจจเวกขณญาณ ทั้งห้ามถือความเป็นธรรมที่ปรากฏโดยอาศัยสภาวธรรมเหมือนอนิปผันรูป ความเป็นสิ่งที่สมมุติขึ้นเหมือนบัญญัติ หรือความเป็นของไม่มีจริงโดยสิ้นเชิง สักแต่ดำริขึ้นเหมือนหนวดเต่าและเขากระต่ายเป็นต้น