Paramatthadipani

คัมภีร์ปรมัตถทีปนี

ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล

ผิดในศีลพรต[นอกพุทธศาสนา] โดยอาการถือมั่นว่าความเห็นของเรานี้ถูก ความเห็นอื่นผิด และโดยอาการเชื่อมั่นอัตตาในขันธ์

อธิบายคาถาสรุป

๑๔. คำว่า วตฺถุโต แปลว่า ตามองค์ธรรม

พึงประกอบบทว่า รวมเป็นหมวดอกุศล ๙ ประเภท

อธิบายการประมวลธรรมผสม (มิสสกสังคหะ)

๑๖. ในการประมวลธรรมผสม บุคคลแม้กระทำอกุศลกรรมอยู่มีการปลงชีวิตสัตว์เป็นต้น การทำจิตให้แน่วแน่ในอารมณ์ย่อมไม่สำเร็จโดยปราศจากการเพ่ง ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สตฺต ฌานงฺคานิ (องค์แห่งการเพ่งมี ๗) หมายความว่า องค์แห่งการเพ่งอารมณ์ คือการทำจิตให้แน่วแน่ในอารมณ์ที่ดีหรือไม่ดี

ในบรรดาองค์เหล่านั้น โทมนัสเป็นองค์แห่งการเพ่งอารมณ์ที่เป็นอกุศล องค์อื่นเป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต

๑๗. ความเป็นไปแห่งจิตที่เรียกว่าการดำเนินไปเฉพาะหน้าสู่ทิศนั้นๆ ในทิศต่างๆ คือกุศลกรรมกับอกุศลกรรม และสุคติภูมิ ทุคติภูมิ พร้อมทั้งพระนิพพาน ย่อมสำเร็จด้วยความเห็นเป็นต้นที่เป็นไปในทางที่ถูกหรือผิด ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ทวาทส มคุคงฺคานิ (องค์แห่งมรรคมี ๑๒) หมายความว่า องค์ที่ทำให้จิตเป็นไปอย่างถูกต้องหรือผิดพลาด

ในบรรดาองค์แห่งมรรค มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ และมิจฉาสมาธิ ทำให้จิตเป็นไปอย่างผิดพลาดในทิศทางที่มีโทษคืออกุศลกรรมและทุคติภูมิ ส่วนองค์แห่งมรรคอื่นทำให้จิตเป็นไปถูกต้องในทิศทางที่มีคุณือกุศลกรรม สุคติภูมิ และพระนิพพาน

ในเรื่องนั้น กรรมกับการปลงชีวิตสัตว์มีองค์แห่งการเพ่งอารมณ์ ๔ อย่างคือวิตก วิจาร โทมนัส และเอกัคคตา และมีมรรคที่มีองค์ ๓ คือมิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ และมิจฉาสมาธิ

สารบัญพระไตรปิฎก · Tipiṭaka