ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
- ธรรมที่ทำให้ธรรมอื่นกระทำความเป็นใหญ่ = อินททฺญุ กาเรนฺตีติ อินทุริยานิ (อินท ศัพท์ + กร ธาตุ + เณ การิตปัจจัย + ถย ปัจจัย)]
ในบรรดาอินทรีย์เหล่านั้น จักขุอินทรีย์เป็นต้น ๕ อย่างเป็นใหญ่ควบคุมจักขุ-วิญญาณเป็นต้นในหน้าที่มีการเห็นเป็นอาทิ เพราะทำให้คล้อยตามอาการของตนในสภาพที่มีกำลังหรือไม่มีกำลัง แกกล้าหรืออ่อนกำลัง เป็นต้น
ภาวรูป ๒ อย่างเป็นใหญ่ควบคุมรูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔ หรือขันธ์ ๕ ทั้งหมดในปวัตติกาลโดยเนืองกับอาการของสตรีเป็นต้น เพราะไม่ปรากฏเป็นอย่างอื่น อธิบายว่า ปัจจัยมีกรรมเป็นต้นทั้งหมดเมื่อจะก่อให้เกิดกระแสรูปที่มีสมุฏฐาน ๔ ย่อมก่อให้เกิดรูปที่เป็นไปร่วมกับอาการของสตรีในกระแสรูปที่มีความเป็นหญิงเกิดขึ้นในปฏิสนธิกาล ไม่ก่อให้เกิดเป็นอย่างอื่น แม้ความปรารถนา ความตั้งใจ หรือความมุ่งหมายก็เกิดขึ้นร่วมกับอาการนุ่มนวลในกระแสรูปดังกล่าว โปรดทราบกระแสรูปของบุรุษโดยตรงกันข้ามกับกระแสรูปของสตรี
ชีวิตินทรีย์ทั้งสอง[ที่เป็นรูปกับนาม] ย่อมควบคุมธรรมที่เกิดร่วมกันในกระแสรูปนามที่ดำเนินไปตลอดเวลาตามลำดับของกลางคืน กลางวัน เดือน และปี เพราะกระแสรูปนามเป็นไปเนืองด้วยชีวิตินทรีย์ทั้งสอง
จิตย่อมควบคุมหน้าที่รับรู้สิ่งต่างๆ
เวทนาทั้งห้าควบคุมความรู้สึกรสของอารมณ์โดยประการนั้นๆ
ศรัทธาควบคุมความเชื่อมั่นอารมณ์[ที่ควรเชื่อ]
วิริยะควบคุมความเป็นไปไม่ท้อถอยในการงาน
สติควบคุมความปรากฏของอารมณ์
สมาธิควบคุมความตั้งมั่นไม่หวั่นไหวในอารมณ์
ปัญญาควบคุมธรรมที่ประกอบร่วมในกิจไม่หลงผิด เพราะเป็นไปโดยไม่มีธรรมอื่นครอบงำได้ ปฐวีธาตุในแท่งหินไม่ถูกรูปอื่นที่เกิดร่วมกันครอบงำแต่ตนได้ครอบงำรูปเหล่านั้นโดยทำให้เหมือนไม่มีอยู่โดยเฉพาะ หรืออาโปธาตุในน้ำ เตโชธาตุในไฟ และวาโยธาตุในลมไม่ถูกรูปอื่นที่เกิดร่วมกันครอบงำ ฉันใด ข้อนี้ก็มีอุปไมยฉันนั้น