ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺถิติกา.๑๗
“เหล่าสัตว์ทั้งหมดตั้งอยู่ได้ด้วยปัจจัย”๑๗
ในพระบาลีนี้ พระดำรัสว่า “เหล่าสัตว์ทั้งหมด” หมายถึง ธรรมที่เป็นปัจจัยและปัจยุบปันทั้งหมดซึ่งเกิดภายในตน
พระดำรัสว่า อาหารฏฺถิติกา แปลว่า ตั้งอยู่ได้ด้วยปัจจัย หมายความว่า มีสภาพตั้งอยู่ด้วยปัจจัย ๒๔ ประเภทตามสมควร๑๘
[คำว่า อาหาร มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- ธรรมที่นำสัมปยุตตธรรมไปเป็นอย่างยิ่ง = อาหรนฺติ อติเรเกน หรนฺติ ปวตฺเตนฺตีติ อาหารา (ลง ณ ปัจจัยในกัตตุสาธนะ อา อุปสรรคมีอรรถว่า ยิ่ง)
- ธรรมที่ทำให้ปัจจัยและปัจยุบปันนำตนกับหน้าที่ของปัจจัยและปัจยุบปันเป็นไปได้ด้วยดี = อาหรนฺติ สุฏฺฐุ หรนฺติ วหนฺติ เอเตหีติ อาหารา (ลง ณ ปัจจัยในกรณสาธนะ อา อุปสรรคมีอรรถว่าดี)]
ถามว่า : ในพระบาลีนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงอาหารคือปัจจัย[อันได้แก่ปัจจัย ๒๔ ทั้งหมด] มิใช่ตรัสถึงอาหารปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นอาหาร) แต่ในคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะนี้กล่าวถึงธรรมคือปัจจัยที่เป็นอาหาร ๔ อย่างไว้มิใช่หรือ
ตอบว่า : ถูกต้องแล้ว แต่ธรรม ๔ อย่างเหล่าใดในบรรดัปัจจัย ๒๔ ประเภททั้งหมดที่ได้ชื่อว่า อาหาร ตรัสไว้เป็นพิเศษว่าอาหาร ๔ อย่างเพราะมีสภาพเป็นปัจจัย [มีเหตุปัจจัยและอารัมมณปัจจัยเป็นต้น] ธรรมเหล่านั้นสำเร็จแล้วว่าเป็นอาหาร[คือมูลเหตุ] ของปัจจัยดังกล่าวนั้น การที่อาหาร ๔ เป็นสภาพยิ่งใหญ่ย่อมประจักษ์ชัดในความหมายนี้
ในเรื่องนั้น อำนาจของเมล็ดข้าวบาร์เลย์หรือเมล็ดข้าวสาลีย่อมเป็นหลักในการก่อให้เกิดหน่อ ต่อจากนั้นอำนาจของปฐวีย์ธาตุและอาโปธาตุย่อมเป็นหลักในการทำให้เป็นข้าวกล้าแล้วเติบโตตั้งอยู่ได้ห้าหกเดือน ฉันใด แรงกรรมของเหล่าสัตว์ผู้เป็นกามบุคคล