ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
๒๙. คำว่า นเวสิตา แปลว่า เรากล่าวพลธรรมว่ามี ๙
คำว่า กุลาทิสมากิณณะ คือ การประมวลธรรมผสมซึ่งเจือด้วยกุศล ออกุศล และอัพยากฤต
๓๐. โพธิ คือ ธรรมที่หยั่งรู้อริยสัจ ๔
อีกนัยหนึ่ง โพธิ คือ ธรรมที่ทำให้ผู้ถึงพร้อมหยั่งรู้อริยสัจ ๔ หมายถึง มรรคญาณ ๔ ดังสาธกในคัมภีร์มหานิทเทศว่า
โพธิ วุจจติ จตุสุมคุเคสุ ญาณํ๒๗
“ญาณในมรรคทั้ง ๔ เรียกว่า โพธิ”
[คำว่า โพธิ มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- ธรรมที่หยั่งรู้อริยสัจ ๔ = จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฌตีติ โพธิ (ลง อิ ปัจจัยในกัตตุสารนะ)
- ธรรมที่ทำให้ผู้ถึงพร้อมหยั่งรู้อริยสัจ ๔ = พุชฌนฺติ ตานิ ตํสมงฺคิโน เอตายาติ โพธิ
(ลง อิ ปัจจัยในกรณสารนะ)]
ปักขะ คือ องค์ประกอบที่เป็นส่วนหนึ่ง
โพธิปักขิยะ คือ ธรรมที่มีในฝ่ายแห่งธรรมอันหยั่งรู้อริยสัจ ๔ คำนี้เป็นชื่อของธรรมในศาสนาของพระศาสดาที่นับเข้าในสิกขา ๓ คือ อธิศีลสิกขา อธิจิตตสิกขา และอธิปัญญาสิกขา
ธรรมดังกล่าวแบ่งออกเป็น ๗ อย่าง ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำที่ขึ้นต้นว่า จตฺตาโร สติปฏฐานา (สติปัฏฐานมี ๔ คือ กายานุปสฺสนาสติปฏฐาน เวทนานุปสฺสนาสติปฏฐาน จิตตานุปสฺสนาสติปฏฐาน และธัมมานุปสฺสนาสติปฏฐาน)