ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
กายานุปสสนา คือ การตามรู้ในกองรูป หมายความว่า การติดตามรู้อย่างต่อเนื่อง
สม่ำเสมอในอาการที่เป็นไปของกองรูปส่วนใดส่วนหนึ่งมีลมหายใจเข้าออกเป็นต้น โดย
ความเป็นกองรูปนั้นๆ หรือโดยความเป็นสิ่งไม่เที่ยงเป็นต้น ตราบจนขจัดความหลงผิดใน
กองรูปนั้นๆ ได้
เวทนานุปสสนา คือ การตามรู้เวทนาที่เป็นส่วนหนึ่งในกองเวทนามีสุขเวทนา
เป็นต้นในเวทนา ๙ อย่าง โดยความเป็นเวทนานั้นๆ หรือโดยความเกิดดับ
จิตตานุปสสนา คือ การตามรู้จิตส่วนหนึ่งมีจิตอันกงด้วยราคะเป็นต้นในจิต ๑๖
อย่าง โดยความเป็นจิตนั้นๆ หรือโดยความเกิดดับ
ธรรมานุปสสนา คือ การตามรู้สภาวะธรรมส่วนหนึ่งมีกามฉันทะเป็นต้นในธรรม
มีนิวรณ์เป็นต้น ๕ อย่าง โดยความเป็นสภาวะธรรมนั้นๆ หรือโดยความเกิดดับ
[การตามรู้กองรูปโดยความเป็นกองรูป เป็นการหยั่งเห็นสภาวะลักษณะ คือลักษณะพิเศษ
ส่วนการตามรู้กองรูปโดยความไม่เที่ยงเป็นต้น เป็นการหยั่งเห็นสามัญลักษณะ คือ ลักษณะทั่วไป]
(๒๒๑) ในคัมภีร์วิภาวนีกล่าวว่า “กายะ คือ กองผมเป็นต้นที่น่ารังเกียจ อีก
นัยหนึ่ง กายะ คือ กองลมหายใจเข้าออก” ข้อความนั้นไม่งาม
[คัมภีร์อนุทีปนีอธิบายว่า ข้อความนั้นไม่งามเพราะว่า กาย ศัพท์ควรหมายเอากองรูป
ทั้งหมด ดังข้อความในหมวดอานาปานะและหมวดอิริยาบถเป็นต้น]
(๒๒๒) ความที่กล่าวไว้ในคัมภีร์นั้นว่า “กายานุปสสนา คือ การตามรู้กองรูป”
ข้อความนั้นไม่งาม เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ (ย่อมตามรู้
ในกองรูปว่าเป็นกองรูปอยู่)๒๙ พระดำรัสดังกล่าวแสดงข้อความนี้เป็นหลักว่า กายานุปสสนา
คือ การตามรู้ในกองรูป
[คัมภีร์วิภาวนีแสดงรูปวิเคราะห์กัมมัฏฐณัติปุริสสมาสว่า กายสฺส อนุปสฺสนา กายา-
นุปสฺสนา (กายานุปสสนา คือ การตามรู้กองรูป) แต่คัมภีร์นี้แสดงรูปวิเคราะห์สัตตมีตัปปุริสสมาส ว่า
กาเย อนุปสฺสนา กายานุปสฺสนา (กายานุปสสนา คือ การตามรู้ในกองรูป) โดยอ้างอิงพระดำรัสใน