ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
ด้วยคาถานี้ พระอนุรุทธอาจารย์ได้แสดงว่า ศรัทธาและสติเป็นต้นในปาริสุทธิศีล ๔
อันบุคคลอบรมอยู่เพื่อความเป็นที่ตั้งของมรรคผลในปัจจุบันชาติ ย่อมนับเข้าในโพธิปักขิย-
ธรรม ศรัทธาและสติเป็นต้นในมหัคคตมาณที่บุคคลทำให้เกิดขึ้นเพื่อความเป็นบาทของมรรค
ก็เช่นเดียวกัน ดังพระพุทธวจนะในโพชฌังคสังยุตว่า
เอวํ ภาวิโต โข กุฏทลยิย อินทริยสํวโร ตีนิ สุจริตานิ ปริปูเรติ. เอวํ ภาวิตานิ ตีนิ
สุจริตานิ จตฺตาโร สติปฏฐานา ปริปูเรนฺติ. เอวํ ภาวิตา จตฺตาโร สติปฏฐานา สตฺต โพชฌงฺเค
ปริปูเรนฺติ. เอวํ ภาวิตา สตฺต โพชฌงฺคา วิชชาวิมุตฺติโย ปริปูเรนฺติ.๔๙
“ดูกรุกุณฑลยิะ อินทรีย์สังวรที่อบรมแล้วเช่นนี้ ย่อมยังสุจริต ๓ ให้เต็ม สุจริต ๓
ที่อบรมเช่นนี้ ย่อมยังสติปัฏฐาน ๔ ให้เต็ม สติปัฏฐาน ๔ ที่อบรมแล้วเช่นนี้ ย่อมยัง
โพชฌงค์ ๗ ให้เต็ม โพชฌงค์ ๗ ที่อบรมแล้วเช่นนี้ ย่อมยังมรรคผลให้เต็ม”
ในคัมภีร์อรรถกถาอธิบายว่า
น เกวลํ พลววิปสฺสนามคุคผลสุ เอว โพชฌงฺเค อุทฺธรนฺติ. วิปสฺสนาปาทก-
กสิณฌานอนาปานสุภพรหมวิหารฌานเนสุปิ อุทฺธรนฺติ.๕๐
“วิปัสสนาที่มีกำลังมิได้ก่อให้เกิดโพชฌงค์ในมรรคผลอย่างเดียว แต่ยังก่อให้เกิด
โพชฌงค์ในกสิณฌาน อานาปานฌาน อสุภฌาน และพรหมวิหารฌานที่เป็นบาทของวิปัสสนา”
๔๒. ในหมวดธรรมทั้งหมด คำว่า ปญฺจกขนฺธา มีความหมายว่า กอง ๕ อย่าง
รูปขันธ์ คือ กองรูปที่จำแนกเป็นประเภท ๑๑ อย่างมีรูปอดีตเป็นต้น หมายถึง
รูปธรรมที่รวบรวมด้วยญาณกระทำให้เป็นกองในลักษณะแปรปรวนอย่างเดียวกัน
[รูปขันธ์ แปลว่า กองรูป มี ๑๑ อย่าง คือ รูปอดีต รูปอนาคต รูปปัจจุบัน รูปภายใน รูป
ภายนอก รูปหยาบ รูปละเอียด รูปทราม รูปประณีต รูปไกล และรูปใกล้ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียก
ว่า รูปขันธ์ (กองรูป) เพราะมีลักษณะแปรปรวนเหมือนกัน]